Đại ngàn Đà Nẵng tưng bừng mở hội từ lễ cúng máng nước

Xin thần rừng một cây nêu

Tờ mờ sáng 6.3, làng Cheng Tong, xã Trà Tập, Đà Nẵng rộn ràng âm thanh lễ hội cúng máng nước của đồng bào Xơ Đăng với nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật đặc sắc.

Tôi đứng ở vuông sân nhà làng đúng lúc cây nêu được dựng thẳng giữa tiếng gọi nhau í ới. Trên ngọn nêu, lá cờ Tổ quốc phấp phới, đỏ rực trong màn sương mỏng. Khi năm cũ đi qua, người ta trở về với mạch sống của làng, tạ ơn thần linh, cầu mùa màng, sức khỏe, cầu cho máng nước đầy, cho bếp luôn đỏ lửa.

Trước ngày lễ, già làng Phạm Khải Hành tập hợp con cháu, thanh niên trai tráng vào rừng tìm lồ ô. Ở vùng này, dựng nêu không chỉ là “đi lấy một cây tre”. Đó là một chuyến đi xin phép.

Giữa bạt ngàn lồ ô xanh mướt, già làng đi chậm, mắt nhìn kỹ từng thân cây. Ông chọn một cây thẳng, cao, đẹp. Rồi đứng lặng, cất lời với thần rừng bằng giọng trầm, chắc: “Xin thần chứng giám, dân làng đón nhận thân cây này và sẽ dâng trả lại bằng những sản vật làm ra. Lời dứt, tiếng rìu chạm vào lồ ô nghe gọn và vang, như một dấu mốc mở đầu mùa lễ”.

Người Xơ Đăng tin cây nêu là “chiếc bàn thờ” trong lễ hội, là đường nối giữa đất và trời. Vì thế, vật thiêng này không được đặt nằm sát mặt đất. Trên đường đưa lồ ô về làng, anh Hồ Văn Hiếu cùng nhóm thanh niên chia nhau nâng từng đoạn, buộc dọc hàng cây trước nhà sinh hoạt cộng đồng, cách mặt đất hơn một mét. Họ làm vậy để tránh ai vô tình bước qua, tránh sự xô lệch trong cõi thiêng.

Với cộng đồng, cây nêu càng cao càng dễ “với” tới thần linh. Dọc thân nêu, những sợi dây sặc sỡ được treo lên như lời mời gọi thần rừng, thần núi. Xen lẫn là những hình nộm, hoa văn tượng trưng cho heo, gà, chim chóc, cá tôm, lúa bắp… được làm từ gỗ, giấy cứng, sợi xốp, mây tre đan. Đó không chỉ là trang trí. Đó là lễ vật, là lời tạ ơn một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.

Làng mới, nếp cũ không mất

Thời khắc cây nêu được dựng thẳng, người ta bỗng nói nhỏ lại, như sợ làm vỡ bầu không khí đang căng đầy sự kính cẩn. Anh Hiếu ôm chặt thân nêu. Những thanh niên khác vây quanh, ghì sát người vào thân lồ ô. Họ hô vang theo nhịp – một nhịp vừa để giữ nêu đứng vững, vừa như để gửi lời cầu nguyện cho năm mới.

Nét độc đáo của lễ cúng máng nước nằm ở chỗ: nó không chỉ là nghi thức tạ ơn thần linh. Nó là cách người làng xác nhận với nhau rằng họ vẫn thuộc về nhau. Khi cùng dựng nêu, cùng dọn đường, cùng treo cờ hoa, cùng giữ những quy tắc thiêng liêng từ đời trước, cộng đồng được “khâu” lại, chắc bền như mối buộc lạt tre trên thân lồ ô.

Ba năm nay, Cheng Tong tổ chức lễ cúng máng nước quy mô lớn nhất ở Trà Tập. Người làng về đây chưa lâu, nhà cửa khang trang hơn, đường làng sạch sẽ hơn. Nhưng cái phần “huyết quản” Xơ Đăng vẫn thôi thúc họ hướng về cội nguồn.

Bà Trương Thị Luôn – Bí thư Chi bộ thôn bảo rằng, bà con biết ơn Đảng, Nhà nước vì cuộc sống mới thuận tiện, văn minh hơn.

Giữa không khí lễ hội, tôi lại bị giữ chân bởi hình ảnh một già làng ngồi say sưa trước cây đàn do chính mình tạo nên. Thanh âm trong trẻo của đàn T’rưng rơi đều lên nền mưa bụi, mộc mạc như nước suối chảy. Sau lưng ông, vài cậu thanh niên chắp tay lắng nghe.

Ông là Hồ Văn Thập – Nghệ nhân Ưu tú duy nhất ở vùng cao phía tây Đà Nẵng. Người ta nói ông biết nhiều nghề: đan lát, dệt vải, rèn. Ông chơi được nhiều nhạc cụ: đàn đá, đàn T’rưng… Những thứ tưởng như “tài sản chung” của một tộc người, rốt cuộc lại đang nằm trong ký ức, trong đôi tay một người.

Trong lễ cúng máng nước, tiếng đàn của ông Thập giống như một dòng chảy khác song song với dòng nước đầu nguồn: lặng lẽ mà bền bỉ. Nếu máng nước là mạch sống vật chất, thì tiếng đàn là mạch sống tinh thần.

Ở vùng cao phía Tây Đà Nẵng, cộng đồng Xơ Đăng và Ca Dong vẫn duy trì lễ cúng máng nước hằng năm: mổ heo tế thần, dẫn dòng nước đầu nguồn về làng, phụ nữ hứng nước nấu ăn và làm lễ tại nhà. Tại nhà rông, cây nêu được dựng cao, trang trí họa tiết hạt lúa cầu mùa màng bội thu; sau phần lễ là cồng chiêng, múa hát, rượu cần và những lời chúc no đủ kéo dài nhiều ngày.

Với bà con, giữ được mạch nguồn là giữ được nếp cũ; máng nước đầy cũng là lúc núi rừng vào mùa lễ hội.