Văn hóa trở thành trụ cột phát triển mới

Tái định vị văn hóa, khơi thông điểm nghẽn thể chế

Trao đổi với Báo Lao Động, PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội - nhận định, điểm đột phá lớn nhất của Nghị quyết 80 là sự thay đổi căn bản trong tư duy phát triển.

Theo ông, trước đây văn hóa thường được nhấn mạnh về mặt giá trị tinh thần nhưng chưa thực sự được nhìn nhận như một nguồn lực phát triển. Nghị quyết lần này đã đặt lại trật tự ưu tiên, xác lập văn hóa ngang tầm với các trụ cột khác.

Ông Sơn phân tích: “Điểm mới quan trọng của Nghị quyết 80 là tái định vị văn hóa và con người trong tổng thể chiến lược phát triển quốc gia. Văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội mà còn là nguồn lực nội sinh, động lực và đặc biệt là ‘hệ điều tiết’ cho phát triển nhanh, bền vững. Khi văn hóa thấm sâu vào kinh tế, chính trị và đời sống xã hội, nó sẽ định hướng hành vi, củng cố niềm tin, tạo sự đồng thuận - những yếu tố quyết định chất lượng tăng trưởng”.

Theo ông Sơn, khái niệm “hệ điều tiết” mang ý nghĩa rất thực tiễn. Một nền kinh tế có thể đạt tốc độ cao trong ngắn hạn, nhưng nếu hệ giá trị bị xói mòn, môi trường văn hóa xuống cấp, niềm tin xã hội suy giảm, thì sự phát triển đó khó duy trì bền vững. Văn hóa chính là “bộ lọc” giúp cân bằng giữa lợi ích trước mắt và lợi ích lâu dài.

Nghị quyết 80 cũng chuyển mạnh tư duy từ bảo tồn thuần túy sang bảo tồn gắn với phát triển, thúc đẩy công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa. Theo ông Sơn, đây là cơ hội để văn hóa tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị kinh tế, tạo ra sản phẩm có sức cạnh tranh và đóng góp thiết thực cho nền kinh tế.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa những mục tiêu đó, phải nhìn thẳng vào những nút thắt kéo dài nhiều năm.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn thẳng thắn: “Nếu phải chọn một điểm nghẽn lớn nhất thì đó là cơ chế. Chúng ta còn tình trạng quản lý nặng tính hành chính, thiếu tự chủ, thiếu khuyến khích sáng tạo; nguồn lực phân tán, phối hợp chưa đồng bộ. Nếu không cải cách mạnh mẽ thể chế, không chuyển từ tư duy quản lý - kiểm soát sang kiến tạo - phục vụ, thì rất khó tạo ra bước đột phá thực sự cho văn hóa”.

Theo ông, khơi thông điểm nghẽn trước hết phải bắt đầu từ hoàn thiện pháp luật, minh bạch hóa cơ chế tài chính, mở rộng quyền tự chủ cho các thiết chế văn hóa và tạo môi trường thuận lợi để khu vực tư nhân tham gia đầu tư. Khi hệ thống quản trị được thiết kế lại theo hướng thông thoáng và hiệu quả, văn hóa mới có thể vận hành đúng vai trò động lực nội sinh.

Từ góc nhìn thực tiễn địa phương, PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu - Hiệu trưởng Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội - phân tích thách thức hiện nay không phải Hà Nội thiếu tiềm năng văn hóa, mà thiếu một mô hình tổng thể đủ rõ và một thiết chế tri thức đủ mạnh để điều phối hệ sinh thái sáng tạo.

Ông Hiệu nhận định: “Hà Nội không thiếu tài nguyên văn hóa, điều còn thiếu là một cấu trúc kết nối các nguồn lực ấy thành một hệ sinh thái vận hành đồng bộ. Di sản, làng nghề, cộng đồng sáng tạo và giáo dục vẫn đang tồn tại phân tán; đào tạo nhân lực còn đơn ngành, tách rời sáng tạo với quản trị và thị trường”.

Theo ông Hiệu, trong bối cảnh Nghị quyết số 80-NQ/TW mở rộng cách tiếp cận phát triển văn hóa theo hướng đa trung tâm, đại học có thể giữ vai trò hạt nhân trung gian.

“Khi thiết chế tri thức được trao quyền chủ động, các nguồn lực rời rạc mới có thể tích hợp thành một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa bền vững”, ông nhấn mạnh.

Văn hóa là “trụ cột”, xây dựng thế trận an ninh văn hóa trong kỷ nguyên số

Ở tầm chiến lược, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Trịnh Văn Quyết khẳng định, Nghị quyết số 80-NQ/TW ra đời trong bối cảnh đất nước cần những quyết sách đồng bộ để bứt phá.

Theo ông, điểm mới nổi bật là sự nâng tầm vị thế của văn hóa, đặt văn hóa ngang hàng với chính trị, kinh tế và xã hội như một trong bốn trụ cột phát triển.

Một nội dung rất mới là yêu cầu xây dựng “thế trận an ninh văn hóa, an ninh con người” trong bối cảnh cạnh tranh giá trị giữa các quốc gia ngày càng gay gắt, đặc biệt trên không gian mạng. Theo đó, văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là “lá chắn” bảo vệ quốc gia trước các nguy cơ lệch chuẩn, tin giả và tác động tiêu cực của các sản phẩm văn hóa ngoại lai trên nền tảng xuyên biên giới.

Theo ông Trịnh Văn Quyết, để nghị quyết đi vào thực tiễn, khâu tổ chức thực hiện đóng vai trò quyết định: “Việc triển khai Nghị quyết phải dựa trên đặc thù từng vùng miền, đồng thời cần một cơ chế giám sát chặt chẽ, kiên trì để biến những chính sách đặc thù thành kết quả thực tiễn cao nhất”.