Chiến lược Phát triển văn hóa từ Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng

Đặc biệt, tại phiên khai mạc sáng ngày 20.1.2026, thay mặt Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII, Tổng Bí thư Tô Lâm đã trình bày báo cáo về các Văn kiện trình Đại hội, trong đó nhấn mạnh sự chuyển dịch mạnh mẽ sang tư duy "kiến tạo phát triển".

Cùng với tham luận của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch - Nguyễn Văn Hùng, Đại hội đã phác họa nên một bức tranh toàn diện, nơi văn hóa được đặt vào vị trí trung tâm, được xác định là nguồn lực nội sinh cốt lõi để đất nước phát triển bền vững.

Sự chuyển dịch tư duy chiến lược

Lịch sử cách mạng Việt Nam đã chứng minh văn hóa là kết tinh giá trị tốt đẹp của dân tộc qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước. Chính nguồn lực nội sinh quan trọng này đã hun đúc nên trí tuệ, tâm hồn, khí phách và bản lĩnh con người Việt Nam. Thực tiễn lịch sử chỉ ra rằng mỗi khi đất nước đối mặt với gian nguy hay thử thách, tinh thần đại đoàn kết của dân tộc, với truyền thống yêu nước nồng nàn và ý chí tự lực tự cường, đã kết thành sức mạnh vô song. Sức mạnh ấy bắt nguồn từ sự nhân ái, nghĩa tình, tinh thần lấy đại nghĩa thắng hung tàn, lấy chí nhân thay cường bạo, cùng khả năng kế thừa và sáng tạo trong tiếp thu tinh hoa nhân loại.

Nhận thức rõ tầm quan trọng đó, ngay từ khi Đảng mới ra đời, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xác định vị trí đặc biệt của văn hóa. Bản Đề cương về Văn hóa năm 1943, cương lĩnh đầu tiên của Đảng về văn hóa, xác lập văn hóa là một trong ba mặt trận trọng yếu cùng với chính trị và kinh tế. Tư duy và tầm nhìn này tiếp tục được kế thừa và phát triển qua các kỳ Đại hội. Chủ tịch Hồ Chí Minh, danh nhân văn hóa kiệt xuất, khẳng định văn hóa phải hướng đến quốc dân thực hiện độc lập, tự cường, tự chủ và văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi.

Tại Đại hội XIV của Đảng, tư duy về văn hóa có bước phát triển vượt bậc, gắn liền với tư duy "kiến tạo phát triển". Báo cáo Chính trị do Tổng Bí thư Tô Lâm trình bày đã xác định 12 định hướng lớn cho đất nước trong giai đoạn mới. Trong cấu trúc chiến lược này, văn hóa không còn đứng tách biệt hay chỉ đóng vai trò bổ trợ, mà được đặt vào trung tâm kiến trúc phát triển quốc gia. Nếu như trước đây văn hóa thường được nhìn nhận ở góc độ "nền tảng tinh thần", thì nay văn hóa được xác lập là nguồn lực nội sinh trực tiếp đóng góp vào sự phát triển bền vững. Mô hình phát triển mới xác định phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường là trung tâm, xây dựng Đảng là then chốt, quốc phòng an ninh là trọng yếu, và phát triển văn hóa, con người là nền tảng, là động lực để thực hiện khát vọng vươn mình.

Cách sắp xếp này mang ý nghĩa phương pháp luận quan trọng. Muốn phát triển nhanh và bền vững, quốc gia phải đi lên từ nền tảng vững chắc. Nền tảng này không chỉ giới hạn ở hạ tầng vật chất hay kinh tế, mà chính là năng lực, kỷ luật và niềm tin xã hội - những yếu tố cấu thành từ văn hóa và con người. Việc tăng tốc phát triển trên nền tảng văn hóa yếu, thiếu hệ giá trị chung, thiếu chuẩn mực ứng xử hay văn hóa tuân thủ và sáng tạo sẽ dẫn đến nguy cơ đổ vỡ. Do đó, Đại hội XIV và Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đặt văn hóa đúng vị trí là điều kiện nền cho mọi khát vọng lớn, là trụ cột và hệ điều tiết cho sự phát triển.

3 định hướng lớn phát huy sức mạnh nội sinh

Để hiện thực hóa vai trò trụ cột của văn hóa trong kỷ nguyên mới, Bộ trưởng Nguyễn Văn Hùng đã trình bày 3 định hướng lớn mang tính chiến lược, nhằm chuyển hóa sức mạnh văn hóa thành sức mạnh chính trị - xã hội.

Định hướng thứ nhất xác định phát triển văn hóa và con người là nguồn lực nội sinh quan trọng, là động lực to lớn cho sự phát triển nhanh và bền vững. Văn hóa phải được đặt trong mối quan hệ tổng thể, gắn bó chặt chẽ và hài hòa với chính trị, kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Xét đến cùng, sự phát triển của xã hội chính là sự phát triển của văn hóa, và sự thăng hoa của văn hóa đại diện cho đỉnh cao nhất của sự phát triển đó. Quan điểm này khẳng định kinh tế phát triển, chính trị - xã hội ổn định là tiền đề xây dựng văn hóa, nhưng ngược lại, văn hóa chính là động lực thúc đẩy kinh tế và chính trị.

Định hướng thứ hai nhấn mạnh mối quan hệ hữu cơ giữa văn hóa và con người. Văn hóa bắt nguồn từ yếu tố con người, và con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là đối tượng thụ hưởng thành quả văn hóa. Mục đích của phát triển văn hóa là vì sự hoàn thiện nhân cách và năng lực con người, đồng thời xây dựng con người để tiếp tục phát triển văn hóa. Chiến lược trong kỷ nguyên mới yêu cầu xây dựng đồng bộ môi trường văn hóa gắn liền với xây dựng con người xã hội chủ nghĩa. Việc triển khai hiệu quả hệ giá trị Quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam là yếu tố quyết định tạo nên động lực sáng tạo, bản lĩnh, trí tuệ và khơi dậy khát vọng vươn lên của dân tộc.

Định hướng thứ ba khẳng định văn hóa trong kỷ nguyên mới phải lấy hạnh phúc của nhân dân và sự trường tồn của dân tộc làm mục tiêu cao nhất. Xây dựng và phát triển văn hóa là sự nghiệp cách mạng lâu dài, đòi hỏi ý chí kiên trì và sự tham gia của toàn xã hội. Chỉ khi huy động được mọi nguồn lực nội sinh trong toàn dân, sự nghiệp này mới giành thắng lợi. Quá trình này đòi hỏi khả năng xử lý hài hòa các cặp quan hệ biện chứng: Giữa xây và chống, giữa truyền thống và hiện đại, giữa bảo tồn và phát triển, và đặc biệt là giữa đời sống thực và không gian ảo trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ.

Khoa học công nghệ là động lực trung tâm

Trên cơ sở 12 định hướng lớn của Báo cáo Chính trị và các tham luận tại Đại hội, hệ thống giải pháp phát triển văn hóa được xây dựng một cách toàn diện, trong đó nổi bật vai trò của khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Giải pháp đầu tiên và quan trọng nhất là đổi mới mạnh mẽ, toàn diện tư duy và thống nhất nhận thức về phát triển văn hóa. Cần nhận thức sâu sắc rằng con người là nền tảng, nguồn lực và hệ điều tiết cho sự phát triển. Nhiệm vụ trọng tâm là bồi đắp hệ giá trị Quốc gia, gia đình và con người, nuôi dưỡng các phẩm chất yêu nước, nhân ái, trách nhiệm, trung thực, sáng tạo và kỷ cương. Đặc biệt, cần tạo dựng môi trường văn hóa lành mạnh để nuôi dưỡng và lan tỏa các giá trị tốt đẹp, đồng thời bảo vệ chúng trước tác động tiêu cực của kinh tế thị trường và không gian số. Việc đổi mới tư duy phải được cụ thể hóa bằng cách lồng ghép mục tiêu văn hóa vào các chiến lược quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu.

Giải pháp thứ hai tập trung hoàn thiện thể chế theo hướng kiến tạo, nhằm giải phóng và khơi thông nguồn lực. Công tác rà soát, bổ sung và hoàn thiện pháp luật, cơ chế chính sách liên quan đến đầu tư văn hóa, bảo tồn di sản và công nghiệp văn hóa là cấp thiết. Cần chú trọng hoàn thiện thể chế hội nhập phù hợp thông lệ quốc tế, tháo gỡ các điểm nghẽn trong cơ chế đầu tư và xã hội hóa.

Giải pháp thứ ba xác định đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho phát triển bền vững và tương lai dân tộc. Bên cạnh việc huy động nguồn lực tài chính, cần đặc biệt chú trọng nâng cao chất lượng nguồn nhân lực - đội ngũ trực tiếp tạo ra và dẫn dắt các giá trị văn hóa. Đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ và cán bộ quản lý văn hóa cần được nâng cao năng lực chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp và khả năng thích ứng công nghệ.

Giải pháp thứ tư coi phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo là động lực tăng trưởng mới. Lĩnh vực này không chỉ đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng GDP, tạo việc làm mà còn gia tăng sức mạnh mềm quốc gia. Để phát triển hệ sinh thái này, cần sự kết nối chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp, cộng đồng sáng tạo và thị trường.

Giải pháp thứ năm, và đây là điểm nhấn đặc biệt trong Báo cáo Chính trị tại Đại hội XIV, là đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Theo 12 định hướng lớn được xác định, khoa học công nghệ và chuyển đổi số phải trở thành động lực trung tâm của phát triển. Trong lĩnh vực văn hóa, điều này đồng nghĩa với việc công nghệ không chỉ là công cụ hỗ trợ mà là nền tảng nâng cao năng suất sáng tạo và năng lực cạnh tranh của các sản phẩm văn hóa. Chuyển đổi số phải trở thành công cụ nâng cao hiệu quả quản trị văn hóa, năng lực tự chủ Quốc gia và bảo đảm an ninh văn hóa trên không gian mạng. Đây là phương thức để tạo ra các mô hình kinh doanh văn hóa mới, tạo việc làm mới và giá trị gia tăng mới, giúp văn hóa Việt Nam chiếm lĩnh không gian số và lan tỏa mạnh mẽ.

Giải pháp thứ sáu là chủ động hội nhập quốc tế về văn hóa. Cần chuyển đổi tư duy từ giao lưu đơn thuần sang hợp tác sâu rộng, nhằm phát huy sức mạnh mềm Quốc gia. Chiến lược truyền thông quảng bá hình ảnh Việt Nam ra nước ngoài cần xác định văn hóa là trụ cột và nội dung trung tâm.

Hệ giá trị và Quản trị quốc gia: Từ định hướng đến hành động

Một điểm nhấn đặc biệt trong văn kiện Đại hội XIV, là vai trò của hệ giá trị trong việc định hình sự phát triển. Trong bối cảnh bùng nổ thông tin và sự đan xen mạnh mẽ của các giá trị toàn cầu, nguy cơ chuẩn mực bị lung lay và niềm tin bị bào mòn là hiện hữu. Khi đó, hệ giá trị đóng vai trò như chiếc la bàn và mạch ngầm để xã hội không trượt khỏi nền tảng căn cốt. Việc xây dựng và thực hiện đồng bộ hệ giá trị Quốc gia, văn hóa, gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam không chỉ là khẩu hiệu mà là công việc kiến tạo xã hội.

Hơn thế nữa, văn hóa tại Đại hội XIV của Đảng đã được nâng tầm trở thành một tiêu chuẩn của quản trị và hành động. Báo cáo chính trị đưa ra yêu cầu thiết kế cơ chế kiểm soát quyền lực, trong đó quyền lực phải nằm trong khuôn khổ của pháp luật, đạo đức, văn hóa, truyền thống dân tộc và niềm tin của Nhân dân. Sự liên kết giữa văn kiện Đại hội và Nghị quyết 80 thể hiện rõ quyết tâm hành chính hóa văn hóa theo nghĩa tích cực: Đưa văn hóa vào chương trình hành động, vào cơ chế giám sát và tiêu chí đánh giá.

Bên cạnh đó, tư duy về an ninh trong thời đại mới cũng đã tích hợp sâu sắc yếu tố văn hóa. Khái niệm "an ninh văn hóa tư tưởng" xác nhận thực tế rằng, cạnh tranh Quốc gia ngày nay diễn ra gay gắt trên lĩnh vực giá trị và niềm tin. Bảo vệ văn hóa không phải là khép kín mà là tăng cường sức đề kháng, nâng cao năng lực phân biệt đúng sai, thật giả, đẹp xấu cho xã hội.

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã mở ra một chương mới cho sự nghiệp phát triển văn hóa nước nhà. Thông qua Báo cáo Chính trị, Đảng ta đã khẳng định quyết tâm chính trị cao nhất, chuyển dịch sang tư duy "kiến tạo phát triển", đặt văn hóa và con người vào vị trí trung tâm. Văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà đã trở thành nguồn lực nội sinh, động lực và hệ điều tiết cho sự phát triển nhanh và bền vững. Việc xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực then chốt sẽ tạo đà cho văn hóa Việt Nam bứt phá.