Ngựa tung vó, ngựa thả bước trên gốm cổ Việt

“Năm Thìn, năm Tỵ, chị chẳng nhìn em”. Ngày cuối năm con rắn, không thể không nhắc cái năm Ất Tỵ 2025 mang lại thật lắm tai ương (lũ lụt) cho đồng bào mình. Không rõ, người xưa thể hiện con rắn trên các món gốm sứ thế nào nhỉ, tôi hỏi nhà sưu tập Nguyễn Dòng - người mà dân gian nôm na phong cho “tước hiệu” - “Vua biết mặt, chúa biết tên trong giới chơi đồ cổ Việt”.

Ông Dòng lắc đầu, “Trong những món gốm cổ của nước mình tôi may mắn có duyên sở hữu được, không có món nào họa tiết trang trí có con rắn, dù nhỏ nhất, hay dưới hình thức bổ trợ cho phong cảnh, như rắn trườn trên cỏ”.

Trong 12 con giáp, chỉ có 3 con uy dũng, oai phong, thường được đưa nhiều nhất lên gốm sứ cổ là rồng, hổ, ngựa. So giữa trâu và ngựa, trâu thân thiện, gần gũi với người Việt, với nền văn minh lúa nước, nhưng độ phổ cập hình ảnh trên gốm cổ Việt vẫn không bằng ngựa. Mèo tôi hoàn toàn chưa thấy. Những con khác, như chó, thì xuất hiện trong “vai phụ” - chạy dưới chân người đi săn cưỡi ngựa. Gà, lợn có thấy trên một số món đồ dùng dân gian, thường vẽ theo tranh dân gian...”.

Ông Dòng vào buồng trong, cẩn trọng bưng ra một con ngựa; vẻ thận trọng, trân trọng pha âu yếm đặt lên bàn làm việc. “Mời chị ngắm nhé. Con này tầm 500-600 tuổi, tầm cuối đời nhà Trần. Tôi từng nghĩ, đây là một món thủy trì - dùng để đổ nước khi mài mực, nhưng sau đó, tôi đồ rằng các cụ dùng con ngựa này như bình rót rượu vì dung tích khá lớn...”.

Ngắm “em ngựa” - bình rót rượu phủ men lục, men trắng, men nâu quý hiếm phải nói bậc nhất này, tôi phải lòng “em” ngay tức thì. Hai con mắt ngựa - nghệ nhân lại điểm màu lam đậm, ánh nhìn cực hóm, thật đúng kiểu “mắt em hút ngay mọi ánh nhìn”.

Sau “em ngựa” - bình rượu, ông Dòng bưng tiếp ra chiếc bình có dáng đàn tì bà (giới chơi cổ vật thường gọi bình tì bà) thuộc dòng gốm Chu Đậu, khoảng thế kỷ XV - thời Lê sơ, “niên đại chính xác là thời Hồng Đức do Đức vua anh minh Lê Thánh Tông trị vì - một giai đoạn cực thịnh của triều đại nhà Lê” - ông Dòng nói.

Ngoài 2 bức phù điêu chạm lọng hình chim trên thân, bình có minh họa phong cảnh mùa xuân với các tiểu cảnh sơn thủy hữu tình, trên cổ bình là chùm hoa mai nở rộ, đặc biệt, 2 bên vai bình có họa tiết, một phía là chú ngựa non ngoái đầu thả vó, một phía là vị quan cưỡi ngựa du xuân. Toàn bộ họa tiết trên bình toát lên khung cảnh thái bình an lạc của người dân Đại Việt nửa cuối thế kỷ XV.

Hoan hỉ mở kho tàng bộ sưu tập dễ tới cả ngàn món lớn nhỏ, ông Dòng cho tôi xem một chiếc đĩa men tam thái có đường kính những 45cm - một trong những món gốm cổ tìm thấy trên con tàu đắm dưới lòng đại dương gần Cù Lao Chàm (Hội An) những năm 1997-2000.

“Đồ gốm thời Lê sơ (thế kỷ XV, XVI), đề tài trang trí rất phong phú, đặc biệt những món xuất khẩu qua những nước theo đạo Hồi ở Trung Đông đều thuộc dòng gốm men trắng vẽ lam xanh cobalt (thường gọi gốm hoa lam) và dòng gốm hoa lam kết hợp vẽ nhiều màu trên men qua lần nung thứ hai, có nhiều món trang trí hình tượng ngựa thần có cánh (Thiên Mã, Pegasus - theo thần thoại Hy Lạp) tung bay giữa những áng mây xanh”, ông Dòng giảng giải.

Tôi cảm khái ngắm nghía, lòng đĩa họa một con Thiên Mã thật sinh động tung cánh giữa những cụm mây hình khánh duyên dáng ý nhị, với nhiều nét viền vàng thanh nhã.

“Hình tượng ngựa xuất hiện sớm nhất của mỹ thuật Việt Nam là vào khoảng giữa thế kỷ XI, ở chùa Phật Tích. Hình tượng ngựa trên gốm cổ thấy xuất hiện sớm nhất bắt đầu từ những món sản xuất từ đời Trần. Nếu chị học và nhớ lịch sử đủ tốt, chắc sẽ hiểu vì sao!” Ông Dòng mỉm cười, rồi giới thiệu cho tôi ngắm thêm một vài món có họa tiết “em Ngọ”. Nhiều món, đúng là “mười phân vẹn mười”!

“Cuối năm thong thả soạn sành những món hiếm, ngồi thưởng ngoạn, nhất là những món cho năm ngựa - ngắm mỗi món, chẳng biết ông có tưởng tượng, người nghệ nhân nghĩ gì khi tạo tác những món đồ đẹp đẽ tới thế! Và ông có thể nói gì, về triết lý nhân sinh quan, nghệ thuật tạo hình, kỹ thuật chế tác gốm cổ của người Việt?”, tôi hỏi ông Dòng.

Nhà sưu tập giọng khoan hòa, thong thả: “Con ngựa có ích trong thời chiến và thời bình. Ngựa biểu trưng cho sự mạnh mẽ nhưng cũng bay bổng; trung thành; thăng tiến; những điều tốt đẹp phía trước, thành công sẽ đến.

Thưởng ngoạn cổ ngoạn, một sự bay bổng như qua hình tượng Thiên Mã cho phép tôi nghĩ tới một năm mới 2026 cất cánh vươn xa. Hình ảnh con ngựa chiến từ đời Trần - thể hiện hào khí Đông A - mang ý nghĩa thể hiện một tinh thần kiên cường vì dân vì nước - sẽ được tiếp nối đến ngày hôm nay.

Hay giản dị như con ngựa - bình rượu mà chị ưng mắt đó, thử tưởng tượng, giữa thời bình, một bàn tiệc rượu, thậm chí cứ tưởng tượng là bàn tiệc mừng xuân mới thái hòa, mọi người chia vui chén rượu rót ra từ bình ngựa, cùng ôn hòa bàn chuyện quốc kế dân sinh,... Há chẳng vui sao!”.