Lịch triều Nguyễn và khi thơ ca dẫn dắt nhịp điệu thời gian

Bản đồ vận hành của trời đất và xã hội

Ở kinh đô Huế, lịch không đơn thuần là công cụ tính ngày tháng. Dưới triều Nguyễn, lịch là một thiết chế văn hóa - chính trị, nơi tri thức thiên văn, nhịp điệu nông nghiệp và tinh thần thơ ca cùng hội tụ.

Đỉnh cao của tinh thần ấy được thể hiện rõ vào năm 1844, khi vua Thiệu Trị ban hành 24 bài thơ vịnh tiết trời để in trực tiếp lên lịch triều đình, mở ra một cách “đọc thời gian” rất riêng của người xưa.

Theo các tư liệu triều Nguyễn, việc biên soạn lịch là nhiệm vụ trung tâm của Khâm Thiên Giám. Một cuốn lịch thời ấy không chỉ ghi ngày tháng mà còn bao quát nhiều lớp thông tin: sự vận động của thời tiết trong năm, cách phân chia bốn mùa theo 12 tháng, sự khác biệt khí hậu giữa kinh đô và các địa phương, cùng những mốc thời gian liên quan đến sinh nhật, húy kỵ của các tiên đế.

Bên cạnh đó, lịch còn có “trang trách nhiệm” ghi rõ tên tuổi, chức phận các quan tham gia biên soạn. Chi tiết này cho thấy lịch không phải sản phẩm vô danh, mà là kết tinh của một bộ máy tri thức nhà nước được tổ chức chặt chẽ, chịu trách nhiệm trước triều đình và xã hội.

Điểm đặc biệt khiến lịch năm 1844 trở nên độc đáo là 24 bài thơ tứ tuyệt vịnh 24 tiết khí do chính vua Thiệu Trị sáng tác. Từ lập xuân, vũ thủy, kinh trập cho đến đông chí, đại hàn, mỗi tiết khí đều được gói gọn trong vài câu thơ ngắn, in bằng mực son trang trọng.

Những bài thơ ấy không chỉ có giá trị văn chương mà còn phản ánh cách người xưa quan sát và lý giải tự nhiên. Ở tiết lập xuân, sự xoay chuyển của sao Bắc Đẩu, sắc xanh của hành Mộc, hay việc dùng cờ xanh đón xuân cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa thiên văn, ngũ hành và đời sống. Với tiết kinh trập, tiếng sấm không chỉ là hiện tượng tự nhiên mà còn được đặt trong trật tự âm luật và sinh trưởng của vạn vật.

Thơ, trong trường hợp này, không phải để ngâm vịnh nhàn tản, mà là một phương thức truyền đạt tri thức. Người đọc lịch, dù là quan lại hay dân thường, đều có thể cảm nhận nhịp điệu của trời đất thông qua hình ảnh, âm thanh và cảm xúc mà thơ mang lại.

Ban Sóc - nghi lễ mở đầu cho một năm mới

Sau khi lịch được hoàn tất, triều đình tổ chức lễ Ban Sóc vào mồng Một tháng Chạp. Đây là nghi lễ phát lịch chính thức, đánh dấu thời khắc nhà nước “trao thời gian” cho xã hội. Ban đầu, nghi lễ diễn ra tại điện Thái Hòa, nhưng từ năm 1841, dưới thời vua Minh Mạng, Ban Sóc được nâng tầm thành đại lễ tổ chức tại Ngọ Môn - không gian biểu tượng của quyền lực hoàng triều.

Lịch sau đó được phân loại rõ ràng: lịch dành cho hoàng gia như long lịch, phượng lịch; lịch ban cho thân công, hoàng tử; và các loại lịch dùng cho quan lại trung ương, địa phương. Từ kinh đô, lịch mẫu được chuyển về các tỉnh, nơi quan đầu tỉnh tiếp tục tổ chức in ấn, phát hành đến tận huyện, làng.

Như vậy, Ban Sóc không chỉ là nghi thức cung đình, mà còn là mắt xích quan trọng trong hệ thống quản trị quốc gia, bảo đảm toàn xã hội cùng bước vào một nhịp thời gian thống nhất.

Nhìn lại, việc gắn 24 bài thơ vào lịch cho thấy tầm nhìn của triều Nguyễn trong việc kết hợp quản lý nhà nước với nuôi dưỡng đời sống tinh thần. Lịch không khô khan, mà có hồn; thời gian không trừu tượng, mà gần gũi, dễ cảm, dễ nhớ.

Ngày nay, những nghi lễ như Ban Sóc được Trung tâm Bảo tồn di tích Cố đô Huế tái hiện hàng năm dưới hình thức sân khấu hóa, không chỉ để phục dựng một phong tục xưa, mà còn để gợi mở cách người Việt từng ứng xử với thời gian, với thiên nhiên và với chu kỳ sống của cộng đồng.

Trong bối cảnh hiện đại, khi lịch điện tử và đồng hồ thông minh thống trị đời sống, câu chuyện về lịch triều Nguyễn nhắc ta rằng: thời gian không chỉ để đo đếm, mà còn để cảm nhận. Và đã có một giai đoạn trong lịch sử, thơ ca từng giữ vai trò dẫn dắt con người đi qua bốn mùa, 24 tiết khí, bằng sự tinh tế và chiều sâu văn hóa hiếm có.