Hình tượng linh vật ngựa trong kiến trúc, mỹ thuật Huế

Ngựa trong lăng vua

Khi xưa, con ngựa được dùng để vua cưỡi, để đánh trận hay vận chuyển lương thực, hàng hóa cho triều đình nhà Nguyễn. Sau khi các vị vua băng hà, ngựa cũng được tạc tượng bằng đá, đặt phía trước sân bái đình của lăng vua và tồn tại cho đến ngày nay.

Ngựa đá xuất hiện tại hầu hết các lăng vua Nguyễn, đứng cùng voi đá và hàng quan triều đình cũng được tạc bằng đá. Đây không phải là yếu tố trang trí đơn thuần, mà là một phần trong bố cục nghi lễ của cung đình. Khi đặt ngựa đá trước lăng, triều đình gửi gắm quan niệm về sự trung thành và sự phụng sự đối với nhà vua được kéo dài sang cả thế giới bên kia.

Điểm đáng chú ý là tạo hình ngựa đá ở Huế khá tiết chế. Ngựa không được thể hiện trong tư thế phi nhanh hay phô bày sức mạnh dữ dội, mà đứng thẳng, bốn chân trụ vững, đầu hơi cúi. Gương mặt ngựa không dữ, cũng không biểu cảm mạnh. Cách tạo hình này phù hợp với tinh thần thẩm mỹ của triều Nguyễn: cân bằng và có chiều sâu.

Do tuân thủ những nguyên tắc chung khi kiến tạo sơn lăng cho các bậc đế vương, lăng của các vua triều Nguyễn đều có bi đình và bái đình. Bi đình là nhà bia, nơi dựng bia ghi công đức của chủ nhân khu lăng; bái đình là sân chầu, nơi vua kế nhiệm cùng các đình thần văn võ đến bái lạy trong các dịp húy nhật, lễ kỵ. Đây cũng là không gian mà ngựa góp mặt. Mỗi bái đình đều có hai hàng tượng quan viên văn võ và voi, ngựa chầu hầu. Trong trật tự sắp đặt ấy, ngựa đứng ở bậc thứ ba, sau văn quan, võ quan và ngang với tượng voi.

Theo nhà nghiên cứu Trần Đức Anh Sơn, nguyên Giám đốc Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế, trong 12 con vật cầm tinh của 12 con giáp, ngựa là con vật xuất hiện nhiều trong đời sống văn hóa nghệ thuật ở Huế, có lẽ chỉ sau rồng, linh vật đứng đầu trong tứ linh và là biểu tượng của thiên tử. “Con ngựa có mặt trong sáu khu lăng của các vua nhà Nguyễn, từ lăng Gia Long xây dựng đầu thế kỷ XIX đến lăng Khải Định xây dựng vào thập niên 1920, trừ lăng Dục Đức”, ông Sơn viết.

Cũng theo ông Trần Đức Anh Sơn, tùy từng giai đoạn lịch sử và hoàn cảnh cụ thể, hình tượng ngựa trong các lăng vua Nguyễn có những khác biệt rõ rệt. Ngựa ở các lăng Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Khải Định được tạc bằng đá; riêng ngựa ở lăng Đồng Khánh lại được đúc bằng xi măng. Ngựa lăng Gia Long có vóc dáng rắn rỏi, kiêu dũng; ngựa lăng Minh Mạng to mập, uy nghi, đường bệ; ngựa lăng Tự Đức thấp, lùn; còn ngựa lăng Đồng Khánh cao gầy, có phần yếu tướng, điều được cho là phù hợp với số mệnh của vị vua băng hà khi mới 25 tuổi. Trong số đó, ngựa ở lăng Thiệu Trị được đánh giá là có hình dáng cân đối, thanh thoát, tràn đầy sinh lực và được chạm trổ tinh tế, hoàn mỹ.

Ngoài ra, hình tượng con ngựa còn xuất hiện trên Cửu đỉnh ở Thế Tổ Miếu và trong Khải Thành Điện của lăng vua Khải Định.

Ngựa trong mỹ thuật Huế

Long mã được xem là linh vật mang điềm lành, gắn với sự hưng thịnh và trật tự. Trong tư duy biểu tượng phương Đông, nếu rồng đại diện cho quyền lực tối cao và thiên mệnh, thì ngựa là hình ảnh của sự phục vụ và bền bỉ. Khi kết hợp hai yếu tố này, Long mã trở thành biểu trưng cho sự thăng hoa được hình thành từ một nền tảng ổn định.

Ở Huế, Long mã không xuất hiện dày đặc như rồng hay phượng, nhưng vẫn hiện diện rõ nét trong mỹ thuật cung đình và hệ thống biểu tượng triều Nguyễn. Hình tượng này phản ánh khát vọng về một triều đại vận hành thông suốt, nơi sức mạnh và trật tự cùng song hành.

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa và Thông tin tỉnh Thừa Thiên Huế (cũ), Long mã là một linh vật tiêu biểu của phương Đông, mang hình tượng đầu rồng, thân ngựa. Long mã vừa là biểu tượng của tri thức, vừa là biểu tượng của năng lực và hành động.

Ông cho rằng, khi người Việt tiếp thu Nho học, đồng thời cũng tiếp nhận biểu tượng linh vật Long mã. Ở giai đoạn đầu, hình tượng này thường xuất hiện trong các chi tiết kiến trúc gắn với không gian thờ tự và kiến trúc cung đình. Trên lưng Long mã mang một đồ hình gọi là Hà đồ, khiến linh vật này trở thành sự kết hợp hài hòa giữa âm và dương, giữa trời và đất.

“Rồng bay lên theo phương thẳng đứng, tượng trưng cho chiều thời gian, trong Hán Việt gọi là "tung"; còn ngựa di chuyển trên mặt đất theo phương ngang, gọi là "hoành". Sự kết hợp giữa hai yếu tố tung – hoành được người Việt quan niệm là biểu trưng cho khả năng "kinh bang tế thế", đem tài năng và tri thức phụng sự đời sống xã hội”, ông Hoa phân tích.

Tại Huế, hình tượng Long mã xuất hiện khá phổ biến, đặc biệt trong kiến trúc cung đình triều Nguyễn. Biểu tượng này được khai thác đa dạng, có thể bắt gặp trên bình phong, trong không gian thờ tự, thậm chí trên mái và ngoại thất của các công trình cung điện. Không chỉ giới hạn trong cung đình, Long mã còn hiện diện trên bình phong ở nhà dân, chùa chiền, nhà vườn và nhà rường xứ Huế.

Đáng chú ý, dưới triều vua Thành Thái, năm 1896, khi xây dựng Trường Quốc học Huế, triều đình đã cho thiết kế hình tượng Long mã rất công phu tại bình phong trung tâm của trường. Hai yếu tố được nhấn mạnh là Hà đồ trên lưng Long mã biểu trưng cho tri thức và hình ảnh Long mã trong tư thế đang phi, thể hiện khát vọng vận động và lan tỏa không ngừng. Qua đó, triều đình gửi gắm thông điệp rằng Trường Quốc học không chỉ là nơi tiếp nhận tri thức cổ kim, mà còn là nơi rèn luyện năng lực hành động, hun đúc những con người có thể đóng góp cho xã hội.

Ông Nguyễn Xuân Hoa cho biết thêm, từ sau năm 2000, khi Huế tổ chức Festival Huế định kỳ hai năm một lần, hình tượng Long mã được lựa chọn làm biểu tượng chính. Với giá trị thẩm mỹ, bản sắc văn hóa và ý nghĩa biểu trưng sâu sắc, Long mã đã được duy trì như logo chính thức của Festival Huế cho đến nay. Từ đó, hình tượng này không chỉ tồn tại trong không gian kiến trúc hay lịch sử, mà còn trở thành biểu tượng văn hóa đặc trưng, gắn với hình ảnh một thành phố festival tiêu biểu của Việt Nam.

Trong không khí Tết, khi nhịp sống tạm chậm lại, những biểu tượng như ngựa đá hay Long mã dễ gợi nhiều liên tưởng hơn thường ngày. Tết là thời điểm con người nghĩ đến khởi đầu và sự chuyển dịch của vận hội. Ngựa, với ý nghĩa tiến lên và không đứng yên, trở thành hình ảnh phù hợp cho những suy ngẫm đầu năm; còn Long mã, với lớp nghĩa điềm lành, bổ sung thêm yếu tố kỳ vọng cho một năm mới hanh thông.