Nỗ lực gìn giữ di sản
Bà Vỹ Thị Hương - Chủ nhiệm Câu lạc bộ hát then, đàn tính xã Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh, sinh ra và lớn lên trong không gian văn hóa đậm đà tiếng đàn tính, câu hát then. Gắn bó với loại hình nghệ thuật truyền thống này từ nhỏ, bà xem hát then không chỉ là niềm đam mê mà còn là trách nhiệm trong việc gìn giữ bản sắc dân tộc.
Hiện nay, Câu lạc bộ hát then, đàn tính tại địa phương duy trì hoạt động thường xuyên, trở thành nơi quy tụ những người yêu văn hóa truyền thống, góp phần bảo tồn và lan tỏa giá trị di sản trong cộng đồng.
Theo chủ nhiệm câu lạc bộ, tại địa phương, hát then luôn hiện diện trong các dịp lễ hội quan trọng của người Tày, từ lễ hội đầu năm, lễ hội cơm mới cho đến các sự kiện văn hóa hay các ngày hội cộng đồng. Tiếng đàn tính, lời then vẫn vang lên, góp phần tạo nên không khí đậm đà bản sắc. Đây cũng là môi trường để các thành viên câu lạc bộ biểu diễn, giao lưu và học hỏi kinh nghiệm.
Câu lạc bộ còn tích cực tham gia các chương trình giao lưu văn hóa trong và ngoài tỉnh. Những chuyến đi ấy không chỉ là dịp quảng bá nghệ thuật hát then mà còn giúp các thành viên tiếp cận, học hỏi thêm nhiều cách làm hay trong công tác bảo tồn. “Chúng tôi đi giao lưu để học hỏi, để rồi về truyền dạy lại cho lớp trẻ, để hát then không bị mai một”, bà Hương chia sẻ.
Một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay là vấn đề kinh phí. Trước đây, mỗi năm câu lạc bộ được hỗ trợ khoảng 30 triệu đồng để duy trì hoạt động. Số tiền này được sử dụng cho việc mua trang phục, tổ chức tập luyện và chuẩn bị cho các chương trình biểu diễn. Mỗi tuần, các thành viên sinh hoạt một buổi. Khi có sự kiện lớn, thời gian tập luyện sẽ được tăng cường. Sau khi các xã được sáp nhập, quy mô dân số tăng lên, số lượng thành viên câu lạc bộ cũng đông hơn, kéo theo nhu cầu hoạt động lớn hơn.
Đánh thức đam mê văn hóa trong lớp trẻ
Một trong những mục tiêu lớn nhất của câu lạc bộ hiện nay là thu hút lớp trẻ tham gia. Thực tế cho thấy, nhiều bạn trẻ vẫn yêu thích hát then, nhưng việc tham gia thường xuyên lại gặp trở ngại về thời gian. Các bạn trẻ bận học tập, mưu sinh, hoặc công việc cơ quan nên khó sắp xếp tham gia các buổi sinh hoạt kéo dài. Có những chương trình tổ chức đi một đến hai ngày, các bạn không thể xin nghỉ học, nghỉ làm. Đây là rào cản lớn trong việc xây dựng lực lượng kế cận cho câu lạc bộ.
Bà Hương đã chủ động gặp gỡ từng hội viên, từng bạn trẻ để chia sẻ về giá trị của hát then. Bà thường kể cho các em nghe về ý nghĩa của hát then trong đời sống người Tày, về những cơ hội được giao lưu, biểu diễn, được đứng trên sân khấu.
Thực tế, nhiều bạn trẻ sau khi được tiếp cận đã bày tỏ sự hứng thú và sẵn sàng tham gia khi có điều kiện. Dù chưa thể gắn bó lâu dài, nhưng đó vẫn là tín hiệu tích cực cho thấy hát then vẫn còn sức hút trong đời sống hiện đại.
Để có thể truyền dạy cho thế hệ trẻ, bản thân các "bà then" cũng không ngừng học hỏi. Nếu như trước đây việc hát then chủ yếu mang tính tự do, truyền miệng thì nay đã có sự bài bản hơn. Bà Hương cũng tham gia các lớp tập huấn, học kỹ năng hát và đánh đàn tính theo đúng chuẩn, có bản nhạc cụ thể. “Muốn dạy được thế hệ sau thì mình phải học, phải nắm vững thì lớp trẻ mới tiếp thu nhanh”, bà Hương chia sẻ.
Để việc bảo tồn và phát huy hát then hiệu quả hơn, chủ nhiệm câu lạc bộ hát then mong muốn có thêm sự quan tâm từ các cấp chính quyền, đặc biệt là trong việc điều chỉnh mức hỗ trợ kinh phí phù hợp với thực tế. Khi có đủ nguồn lực, các câu lạc bộ sẽ có điều kiện tổ chức nhiều hoạt động hơn, từ đó thu hút đông đảo người dân, nhất là giới trẻ.
Bên cạnh đó, việc đổi mới hình thức truyền dạy cũng là yếu tố quan trọng. Kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, đưa hát then vào trường học, các chương trình trải nghiệm hay nền tảng số sẽ giúp loại hình nghệ thuật này tiếp cận gần hơn với giới trẻ.
Hát then sẽ chỉ thực sự sống khi có người kế tục. Những người như bà Vỹ Thị Hương đang ngày ngày âm thầm giữ lửa, truyền dạy, kết nối các thế hệ. Dù hành trình phía trước còn nhiều khó khăn, nhưng với tình yêu và sự kiên trì, họ vẫn tin rằng tiếng đàn tính, lời then sẽ còn vang xa, trở thành niềm tự hào không chỉ của người Tày mà của cả nền văn hóa Việt Nam.
Hát then, đàn tính từ lâu đã trở thành biểu tượng văn hóa đặc sắc của người Tày, không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn là “linh hồn” của đời sống tinh thần cộng đồng. Di sản Thực hành then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam chính thức được UNESCO ghi danh tại Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào ngày 12.12.2019.
