Trợ lý ảo trong lớp học: Đòn bẩy đổi mới phương pháp dạy học

Sự xuất hiện của các trợ lý ảo trong lớp học đang mở ra những cách tiếp cận mới trong dạy học, giúp tăng tính tương tác, cá nhân hóa việc học và giảm áp lực cho giáo viên. Tuy nhiên, để công nghệ thực sự trở thành đòn bẩy đổi mới phương pháp, vai trò dẫn dắt, định hướng sư phạm của người thầy vẫn giữ vị trí then chốt.

Hướng tiếp cận mới

Trong kỷ nguyên số, công nghệ giáo dục không còn dừng lại ở những bài giảng điện tử “tĩnh”, nơi học sinh chỉ tiếp nhận thông tin một cách thụ động. Sự xuất hiện của các trợ lý ảo đang góp phần tạo nên diện mạo mới cho lớp học, hướng tới tính tương tác và cá nhân hóa.

Thực tiễn triển khai Chương trình GDPT 2018 cho thấy, việc hình thành năng lực tự học và giải quyết vấn đề cho học sinh là mục tiêu then chốt. Trong bối cảnh đó, trí tuệ nhân tạo (AI) không chỉ là công cụ hỗ trợ làm bài, mà đang dần trở thành một “trợ lý sư phạm”, giúp khơi gợi hứng thú học tập cho học sinh ngay từ những năm đầu cấp.

Một minh chứng rõ nét cho sự chuyển đổi này là tiết dạy chuyên đề Lịch sử và Địa lý lớp 4 với bài học Dân cư, hoạt động sản xuất và một số nét văn hóa vùng Đồng bằng Bắc Bộ. Thay cho cách dẫn dắt truyền thống, giáo viên đưa vào lớp học nhân vật ảo Hà My – một “đại sứ du lịch” được xây dựng bằng công nghệ nhân vật 3D. Ngay từ đầu giờ học, sự xuất hiện của nhân vật này đã thu hút sự chú ý và tạo hứng thú cho học sinh.

Với tạo hình thân thiện, trang phục tứ thân truyền thống, Hà My không chỉ đóng vai trò minh họa mà còn là người dẫn dắt, đưa học sinh “tham quan” các làng quê Bắc Bộ, tìm hiểu về lũy tre xanh, sân đình, lễ hội truyền thống và đời sống sinh hoạt của người dân. Nhờ đó, kiến thức lịch sử, địa lý được truyền tải một cách trực quan, sinh động. Học sinh không còn tiếp cận bài học qua những dòng chữ khô khan, mà thông qua đối thoại, quan sát và trải nghiệm trong không gian học tập số.

Trong quá trình tổ chức hoạt động học, trợ lý ảo được xem như “cánh tay nối dài” của giáo viên trong việc thực hiện phương châm lấy học sinh làm trung tâm. Khi giáo viên sử dụng các công cụ như Canva AI để hướng dẫn học sinh thiết kế áp phích về lễ hội, AI đóng vai trò như một gia sư hỗ trợ cá nhân.

Mỗi học sinh có thể chủ động đưa ra ý tưởng, lựa chọn câu lệnh phù hợp để tạo sản phẩm theo cách riêng, thay vì làm theo một khuôn mẫu có sẵn. Qua đó, năng lực sáng tạo, tư duy và kỹ năng số của học sinh được phát huy rõ rệt.

Khi công nghệ đảm nhiệm những công việc mang tính lặp lại hoặc hỗ trợ minh họa các khái niệm trừu tượng bằng hình ảnh sinh động, giáo viên sẽ có thêm thời gian để quan tâm, tương tác và hướng dẫn từng học sinh. Đây chính là một yêu cầu quan trọng của quá trình dạy học hiện nay, khi vai trò của người thầy không chỉ là truyền đạt kiến thức mà còn là người đồng hành, thấu hiểu và định hướng sự phát triển của học trò.

Tuy nhiên, trợ lý ảo chỉ là công cụ hỗ trợ; giáo viên mới là người giữ vai trò dẫn dắt, còn học sinh luôn là trung tâm của hoạt động học. Trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra những video thuyết minh sinh động về các lễ hội như Hội Lim hay Hội Gióng, nhưng chính sự định hướng sư phạm của giáo viên mới giúp học sinh hiểu được giá trị của truyền thống, lòng biết ơn tổ tiên và ý thức giữ gìn di sản văn hóa.

Việc ứng dụng AI không nhằm thay thế giáo viên, mà để hỗ trợ người thầy dạy học hiệu quả hơn, giúp học sinh học tập tích cực và hứng thú hơn trong mỗi giờ học.

Một ưu thế nổi bật của trợ lý ảo là khả năng tăng cường tương tác. Thay vì tiếp nhận kiến thức theo cách một chiều từ sách giáo khoa, học sinh có thể yêu cầu trợ lý ảo nhập vai các nhân vật lịch sử hoặc các hình tượng gần gũi để trò chuyện, đặt câu hỏi và khám phá kiến thức. Nhờ đó, những bài học về thiên nhiên hay xã hội trở nên sinh động hơn khi các em được “đối thoại” với những nhân vật tưởng tượng như “bạn Voi” hay “anh Rừng Xanh”.

Trong tiết học về vùng Đồng bằng Bắc Bộ, yếu tố cá nhân hóa được thể hiện rõ thông qua nhân vật đồng hành Hà My. Việc cá nhân hóa không chỉ dừng lại ở việc nghe và quan sát, mà còn thể hiện ở chỗ học sinh được trực tiếp sử dụng công nghệ để tạo ra sản phẩm học tập của riêng mình.

Ở phần vận dụng, giáo viên lồng ghép giáo dục kỹ năng số bằng cách hướng dẫn học sinh thiết kế áp phích trên phần mềm Canva AI, qua đó giúp các em rèn luyện tư duy sáng tạo và kỹ năng sử dụng công nghệ một cách an toàn, hiệu quả.

Trong không gian học tập này, mỗi học sinh được khuyến khích trở thành một “nhà thiết kế nhí”. Các em không còn làm bài tập theo khuôn mẫu cố định trên giấy, mà chủ động xây dựng sản phẩm học tập của riêng mình. Thông qua việc viết các câu lệnh – một biểu hiện cụ thể của tư duy logic và năng lực ngôn ngữ – học sinh từng bước hiện thực hóa ý tưởng về các lễ hội truyền thống như Hội Lim, Hội Gióng hay Hội Chùa Hương.

Có em lựa chọn hình ảnh rước kiệu sôi động, có em lại tập trung khai thác làn điệu dân ca Quan họ trên thuyền. Trợ lý ảo lúc này đóng vai trò hỗ trợ, giúp biến những ý tưởng trong trí tưởng tượng của trẻ thành sản phẩm đồ họa rõ nét chỉ trong thời gian ngắn. Sự phản hồi nhanh chóng và trực quan này tạo hứng thú học tập, giúp mỗi giờ học trở thành một hành trình khám phá đầy cảm hứng.

Vai trò dẫn dắt của người thầy

Trong bối cảnh toàn ngành Giáo dục đang đẩy mạnh chuyển đổi số, không chỉ ở công tác quản lý mà cả trong đổi mới phương pháp dạy học, việc trang bị cho học sinh khả năng tiếp cận và sử dụng AI được xem là bước chuẩn bị cần thiết cho tương lai. Tuy nhiên, để quá trình này diễn ra an toàn và hiệu quả, việc xây dựng “bộ lọc số” cho học sinh ngay từ sớm là yêu cầu quan trọng.

Ngay trong bài học, giáo viên không chỉ hướng dẫn học sinh sử dụng Canva AI mà còn lồng ghép rèn luyện tư duy phản biện. Học sinh được nhắc nhở rằng thông tin do trợ lý ảo cung cấp không phải lúc nào cũng chính xác và cần được kiểm chứng. Chẳng hạn, khi AI tạo hình ảnh về lễ hội, các em phải đối chiếu với kiến thức trong sách giáo khoa và hiểu biết thực tế để xác định trang phục, bối cảnh có phù hợp với văn hóa vùng Đồng bằng Bắc Bộ hay không.

Sự kết hợp giữa công nghệ hiện đại và tư duy phản biện giúp các em tránh lệ thuộc vào máy móc. Việc học cách đặt câu hỏi, phân tích và kiểm chứng thông tin cũng chính là quá trình hình thành năng lực tư duy. Khi biết cách sử dụng trợ lý ảo như một công cụ hỗ trợ cho việc học, học sinh từng bước làm chủ công nghệ, chuyển từ việc chỉ “biết dùng” máy tính sang “biết tư duy cùng AI”.

Hành trình cá nhân hóa học tập với sự hỗ trợ của AI không tách rời yếu tố cộng đồng. Các sản phẩm học tập do học sinh tạo ra, như áp phích hay sơ đồ tư duy, được chia sẻ trong nhóm Zalo của lớp, qua đó hình thành một kho tài nguyên học tập phong phú từ chính sự sáng tạo của các em.

Việc chia sẻ này giúp học sinh học hỏi lẫn nhau, đồng thời tăng cường sự gắn kết trong tập thể lớp. Cách tổ chức dạy học theo “kịch bản có ứng dụng AI”, trong đó học sinh vừa học cá nhân vừa kết nối cộng đồng, là mô hình phù hợp với yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay và cần được khuyến khích nhân rộng.

Dưới sự “cầm lái” của người thầy, trợ lý ảo góp phần thu hẹp khoảng cách giữa kênh chữ trừu tượng trong sách giáo khoa và thực tiễn sinh động. Việc lồng ghép những dẫn chứng gần gũi như MV “Bắc Bling” hay hình ảnh lễ hội đua thuyền trên sông La trong tiết học cho thấy AI có thể trở thành cầu nối giúp bồi đắp tình yêu quê hương, đất nước theo một cách tiếp cận hiện đại.

Tuy nhiên, dù công nghệ có thông minh đến đâu, mục tiêu cao nhất vẫn là hỗ trợ người thầy dạy tốt hơn và giúp học trò học tập trong niềm hứng khởi, qua đó giữ vững vai trò định hướng sư phạm và giá trị nhân văn trong mỗi bài học.

Trong bối cảnh giáo viên đang chịu nhiều áp lực từ yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học và khối lượng hồ sơ, sổ sách ngày càng lớn, trợ lý ảo xuất hiện như một “trợ thủ” hiệu quả, góp phần giảm tải công việc hành chính và khơi nguồn sáng tạo học liệu.

Từ tiết dạy chuyên đề Lịch sử và Địa lý lớp 4, có thể thấy rõ vai trò hỗ trợ của AI trong khâu chuẩn bị bài giảng. Thay vì mất nhiều thời gian tìm kiếm các tư liệu rời rạc, giáo viên đã sử dụng công nghệ AI để xây dựng nhân vật 3D Hà My, kết hợp giọng thuyết minh truyền cảm, dẫn dắt học sinh khám phá làng quê và lễ hội vùng Đồng bằng Bắc Bộ.

Việc tích hợp các video do AI tạo ra không chỉ giúp bài giảng trở nên sinh động, chuyên nghiệp mà còn giúp giáo viên chủ động hoàn toàn về nội dung. Từ bối cảnh cánh đồng lúa, lũy tre xanh đến hình ảnh đình làng đều được tái hiện đúng với ý đồ sư phạm.

Nhờ sự hỗ trợ này, giáo viên giảm bớt những công việc mang tính kỹ thuật, có thêm thời gian và không gian để tập trung thiết kế các hoạt động phát triển năng lực cho học sinh. Khi công nghệ đảm nhiệm phần “cứng” của bài giảng, người thầy có điều kiện sáng tạo nên những kịch bản dạy học giàu tính nghệ thuật.

Trong suốt tiết học, khi học sinh say sưa theo dõi hành trình của Hà My hoặc hào hứng thiết kế áp phích trên Canva AI, vai trò của giáo viên cũng có sự thay đổi rõ rệt. Thay vì đứng trên bục giảng truyền đạt kiến thức một chiều, giáo viên có thời gian đi tới từng bàn, quan sát, kịp thời hỗ trợ những em còn lúng túng với công nghệ, đồng thời trao đổi, thảo luận cùng học sinh về ý nghĩa của lòng biết ơn tổ tiên thông qua các lễ hội truyền thống.

Đổi mới nhưng không lệ thuộc

Việc làm chủ trí tuệ nhân tạo đặt ra yêu cầu người giáo viên phải chuyển dịch vai trò, từ người cung cấp thông tin sang người điều phối và định hướng hoạt động học tập. Trong chuyên đề giảng dạy, việc lồng ghép MV “Bắc Bling” hay hướng dẫn học sinh nộp sản phẩm học tập qua nhóm Zalo của lớp chính là những biểu hiện cụ thể của cách quản trị lớp học số theo hướng hiện đại.

Trợ lý ảo được ví như “cánh tay nối dài”, giúp người thầy mang thế giới rộng lớn vào lớp học. Tuy nhiên, chính bản lĩnh và năng lực sư phạm của giáo viên mới quyết định cách học sinh tiếp nhận và hiểu thế giới đó.

AI có thể tạo ra những hình ảnh sinh động về Hội Gióng, nhưng chỉ người thầy mới có thể khơi dậy trong học sinh niềm tự hào dân tộc và ý thức gìn giữ di sản văn hóa. Sự kết hợp hài hòa giữa sức mạnh của công nghệ và tình yêu nghề, tình yêu học trò của giáo viên được xem là “chìa khóa” để xây dựng một môi trường giáo dục vừa hiện đại, vừa nhân văn.

Việc đưa trợ lý ảo vào lớp học vì thế không đơn thuần là cài đặt một phần mềm hay trình chiếu một đoạn video. Đây là sự thay đổi về tư duy sư phạm, đòi hỏi công nghệ phải được sử dụng đi kèm với sự tỉnh táo và trách nhiệm của người làm giáo dục. Để trợ lý ảo thực sự trở thành công cụ hỗ trợ hiệu quả, cần có những bước triển khai bài bản và phù hợp.

Giáo viên cần định hướng để học sinh hiểu rằng trợ lý ảo không phải là nguồn thông tin tuyệt đối chính xác. Việc đối chiếu, kiểm chứng thông tin do AI cung cấp với sách giáo khoa và thực tiễn cuộc sống sẽ giúp học sinh hình thành tư duy phản biện ngay từ sớm. Đây cũng là “lá chắn” quan trọng, giúp các em chủ động và an toàn hơn khi tiếp cận môi trường số nhiều thông tin như hiện nay.

Để việc sử dụng trợ lý ảo thực sự phát huy hiệu quả, giải pháp mang tính tiên quyết là đào tạo đội ngũ giáo viên. Ngành giáo dục cần thúc đẩy sự chuyển dịch căn bản: không chỉ dừng lại ở việc dạy thầy cô cách sử dụng máy tính hay phần mềm, mà quan trọng hơn là trang bị năng lực “tư duy cùng AI”.

Việc xây dựng một kho tài nguyên số dùng chung, nơi các kịch bản dạy học có ứng dụng AI như nhân vật Hà My hay các video thuyết minh về di sản văn hóa được chia sẻ rộng rãi, sẽ góp phần hình thành một hệ sinh thái giáo dục hiện đại, hỗ trợ lẫn nhau giữa các nhà trường và giáo viên.

Tuy nhiên, trong dòng chảy mạnh mẽ của công nghệ, yếu tố cân bằng cần được đặc biệt lưu ý. Trợ lý ảo có thể mang đến những hình ảnh sinh động, hấp dẫn về lễ hội đua thuyền sông La hay Hội Chùa Hương, nhưng không thể thay thế những trải nghiệm trực tiếp của học sinh như việc rèn chữ viết bằng tay, hay những giờ vui chơi, vận động và tương tác xã hội ngoài đời thực.

Vì vậy, sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường và gia đình trong việc giám sát, định hướng trẻ sử dụng công nghệ là yêu cầu thiết yếu, nhằm bảo đảm môi trường học tập lành mạnh, tránh tình trạng xao nhãng hoặc lệ thuộc vào thiết bị số.

Có thể xem trợ lý ảo là “luồng gió mới” thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy học theo hướng hiện đại và khoa học. Tuy nhiên, công nghệ dù thông minh đến đâu cũng chỉ giữ vai trò là công cụ hỗ trợ.

Tình yêu thương, sự tinh tế trong xử lý tình huống sư phạm và vai trò định hướng của người thầy vẫn là “ngọn hải đăng” dẫn lối cho học sinh. Giáo dục không sử dụng công nghệ để thay thế con người, mà để khơi dậy mạnh mẽ hơn những tiềm năng sẵn có của con người.