Trong khuôn khổ hội nghị, chuyên đề do TS. Lê Xuân Định, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ trình bày, đã làm rõ những điểm mới mang tính chiến lược về quan điểm phát triển khoa học, công nghệ trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng.
Thứ trưởng Lê Xuân Định nhấn mạnh, Văn kiện Đại hội XIV của Đảng thể hiện bước đột phá trong tư duy khi đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí trung tâm của mô hình tăng trưởng.
Không còn là yếu tố hỗ trợ, khoa học công nghệ được xác định là yếu tố cấu thành trực tiếp của nền kinh tế, gắn với nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và năng lực cạnh tranh quốc gia.
Điểm nổi bật của cách tiếp cận mới là sự chuyển dịch từ tăng trưởng dựa vào mở rộng đầu vào sang tăng trưởng dựa vào tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Trong bối cảnh các động lực truyền thống dần suy giảm, tri thức, dữ liệu và công nghệ trở thành nguồn lực trực tiếp thúc đẩy phát triển. Như nhấn mạnh trong tham luận, đây không chỉ là định hướng cho một lĩnh vực, mà là quá trình “định hình lại mô hình tăng trưởng trong giai đoạn mới”.
Thứ trưởng Lê Xuân Định trình bày 6 nội dung cốt lõi trong quan điểm của Đại hội XIV của Đảng về phát triển khoa học công nghệ.
Trước hết, nhận diện rõ tính chất của thời đại công nghệ, khi cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư diễn ra nhanh chóng, làm tri thức và dữ liệu trở thành yếu tố tạo giá trị trực tiếp.
Thứ hai, xác định khoa học công nghệ là động lực chính của tăng trưởng, thay thế vai trò của vốn và lao động truyền thống.
Thứ ba, yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo chiều sâu, lấy công nghệ làm nền tảng năng suất và cạnh tranh.
Thứ tư, đặt khoa học công nghệ trong hệ sinh thái phát triển thống nhất, đó là “Doanh nghiệp làm trung tâm - Thị trường dẫn dắt - Nhà nước kiến tạo”.
Thứ năm, gắn khoa học công nghệ với tự chủ chiến lược quốc gia, nâng cao khả năng làm chủ công nghệ lõi.
Thứ sáu, đổi mới phương thức quản trị theo hướng dựa trên dữ liệu, kết quả và sản phẩm.
Đáng chú ý, Thứ trưởng nhấn mạnh: “Các loại tài nguyên là hữu hạn, nhưng sức sáng tạo là vô hạn”, vì vậy, cần chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa trên động lực hữu hạn sang động lực sáng tạo không giới hạn.
Theo tinh thần Đại hội XIV, đổi mới sáng tạo không còn bị bó hẹp trong phạm vi đội ngũ khoa học - công nghệ tại các viện nghiên cứu, trường đại học, mà được xác định là năng lực ở tầm quốc gia, lan tỏa tới mọi cấp, mọi ngành và toàn xã hội.
Tuy nhiên, bên cạnh định hướng rõ ràng, thực tiễn triển khai vẫn còn khoảng cách đáng kể.
Thứ trưởng chỉ ra rằng Việt Nam đã đạt một số kết quả tích cực như kinh tế số chiếm khoảng 14,02% GDP năm 2025, thương mại điện tử tăng trưởng mạnh, chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu được cải thiện. Song những thành tựu này chủ yếu phản ánh sự mở rộng quy mô, chưa tạo được chuyển biến mang tính cấu trúc.
Các hạn chế nổi bật gồm năng lực làm chủ công nghệ lõi còn yếu, liên kết giữa viện - trường - doanh nghiệp chưa chặt chẽ, khu vực doanh nghiệp chưa đóng vai trò trung tâm đổi mới sáng tạo. Khoảng cách từ nghiên cứu đến thị trường vẫn lớn, khiến khoa học công nghệ chưa thực sự trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp.
Nguyên nhân được xác định chủ yếu nằm ở cách tổ chức hệ thống và phương thức triển khai. Hệ thống chương trình còn dàn trải, thiếu liên kết đầu ra; phương thức quản trị nặng về hành chính; thị trường khoa học công nghệ chưa phát triển tương xứng; cơ chế tài chính chưa tạo động lực đổi mới. Những điểm nghẽn này khiến hệ thống chưa vận hành theo chuỗi giá trị hoàn chỉnh từ nghiên cứu - công nghệ - sản phẩm - thị trường.
Trước thực trạng đó, Thứ trưởng đề xuất nhiều định hướng triển khai nhằm hiện thực hóa quan điểm của Văn kiện Đại hội XIV của Đảng. Trọng tâm là chuyển từ quản lý đầu vào sang điều hành theo mục tiêu, sản phẩm và tác động thực tế. Đồng thời, đổi mới cách tiếp cận theo chuỗi “bài toán phát triển - công nghệ - sản phẩm - thị trường”, lấy nhu cầu doanh nghiệp làm xuất phát điểm.
Cùng với đó là tái cấu trúc các chương trình khoa học công nghệ theo hướng tinh gọn, tập trung vào công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, dữ liệu.
Phương thức quản trị cần chuyển sang mô hình hiện đại, dựa trên dữ liệu và kết quả; cơ chế tài chính chuyển sang tài trợ theo hiệu quả và chấp nhận rủi ro có kiểm soát.
Một nội dung then chốt khác là phát triển thị trường khoa học công nghệ và nâng cao vai trò của doanh nghiệp. Doanh nghiệp không chỉ là nơi ứng dụng mà phải trở thành chủ thể đổi mới sáng tạo, dẫn dắt nhu cầu công nghệ. Song song, cần đầu tư mạnh cho hạ tầng dữ liệu, năng lực tính toán và nguồn nhân lực chất lượng cao.
Đặc biệt, việc tổ chức thực hiện phải bảo đảm nguyên tắc “rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm, rõ thẩm quyền”, gắn trách nhiệm với kết quả cụ thể.
Có thể thấy, quan điểm về khoa học và công nghệ trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng không chỉ là sự tiếp nối, mà là bước phát triển mới về tư duy lý luận. Trong đó, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực chính của mô hình tăng trưởng, là nền tảng để đất nước phát triển nhanh, bền vững và nâng cao năng lực tự chủ trong kỷ nguyên mới.
