Đổi mới công nghệ sản xuất tại làng gốm Bát Tràng giúp giảm thiểu ô nhiễm môi trường, hướng tới phát triển bền vững. Ảnh: Cát Tiên
Thay đổi công nghệ để giảm áp lực môi trường
Từng là một trong những khu vực chịu áp lực ô nhiễm từ hoạt động sản xuất gốm sứ, Bát Tràng đã trải qua quá trình chuyển đổi đáng kể. Trước đây, các lò nung than hoạt động thường xuyên, phát sinh khói bụi, tro xỉ và ảnh hưởng đến môi trường sống của cộng đồng dân cư.
Đối với người làm gốm, lò nung không đơn thuần là thiết bị sản xuất mà còn quyết định chất lượng, màu sắc và độ bền của sản phẩm. Vì vậy, việc thay đổi công nghệ nung đòi hỏi các cơ sở phải điều chỉnh cả quy trình sản xuất, kỹ thuật vận hành và cách kiểm soát chất lượng.
Chị Lê Thị Thúy Huyền, chủ thương hiệu Gốm sứ Phúc Quý, xã Bát Tràng, Hà Nội, cho biết việc chuyển từ lò than sang lò gas, lò điện mang lại nhiều thay đổi trong sản xuất. Nếu lò than tiêu tốn nhiều nhiên liệu, phát sinh bụi và tro xỉ thì công nghệ mới giúp kiểm soát nhiệt độ tốt hơn, rút ngắn thời gian nung và nâng cao tỉ lệ sản phẩm đạt tiêu chuẩn.
"Những cải tiến này không chỉ giúp cơ sở sản xuất nâng cao hiệu quả kinh tế mà còn góp phần giảm các nguồn phát thải trực tiếp trong quá trình nung gốm", chị Hiền cho biết.
Với những người thợ trực tiếp gắn bó với nghề, thay đổi công nghệ cũng đồng nghĩa với việc thay đổi điều kiện lao động. Anh Đinh Văn Dương, thợ gốm sứ tại xã Bát Tràng, là người trực tiếp chứng kiến quá trình chuyển đổi trong hoạt động sản xuất của làng nghề.
"Việc giảm phụ thuộc vào lò nung than giúp môi trường làm việc từng bước được cải thiện. Người lao động có thêm điều kiện tập trung vào kỹ thuật tạo hình, trang trí và hoàn thiện sản phẩm, thay vì phải đối mặt với những bất tiện từ khói bụi, tro xỉ trong quá trình nung đốt", anh Dương chia sẻ.
Giữ nghề truyền thống bằng tư duy phát triển bền vững
Điều đáng chú ý trong hành trình chuyển đổi của Bát Tràng là bảo vệ môi trường đang dần trở thành một phần trong chiến lược phát triển làng nghề, thay vì chỉ là yêu cầu xử lý ô nhiễm.
Khi công nghệ sản xuất được cải tiến, chất lượng sản phẩm ổn định hơn, thời gian hoàn thiện đơn hàng được rút ngắn. Đây là những yếu tố giúp các cơ sở nâng cao khả năng cạnh tranh, đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường.
Mặt khác, môi trường làng nghề được cải thiện cũng tạo thêm điều kiện phát triển du lịch. Bát Tràng không chỉ là nơi sản xuất, kinh doanh gốm sứ mà còn là điểm đến văn hóa, nơi du khách có thể tìm hiểu lịch sử nghề, tham quan không gian trưng bày và trực tiếp trải nghiệm các công đoạn làm gốm.
Theo GS.TS - NGND Đặng Thị Kim Chi, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam, câu chuyện chuyển đổi tại các làng nghề cần được nhìn nhận trong mối quan hệ giữa sản xuất, bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế. Việc đổi mới công nghệ cần đi cùng kiểm soát chất thải, sử dụng năng lượng hiệu quả và nâng cao trách nhiệm của từng cơ sở sản xuất.
“Vấn đề ô nhiễm làng nghề chỉ có thể được giải quyết khi có sự phối hợp giữa chính quyền và người dân trực tiếp sản xuất", GS.TS - NGND Đặng Thị Kim Chi nêu ý kiến.
Thực tế cũng cho thấy, chuyển đổi xanh không thể chỉ dừng lại ở việc thay thế nhiên liệu cho lò nung. Các công đoạn khác như sơ chế nguyên liệu, tạo hình, tráng men, vệ sinh và xử lý chất thải cũng cần được quan tâm. Chính quyền địa phương, cơ sở sản xuất và người lao động cần phối hợp để duy trì những kết quả đã đạt được, tránh phát sinh những nguồn ô nhiễm mới.
Hơn 700 năm hình thành và phát triển, Bát Tràng đã trải qua nhiều đổi thay nhưng nghề gốm vẫn được các thế hệ người dân gìn giữ. Trong bối cảnh yêu cầu phát triển xanh ngày càng rõ nét, việc mạnh dạn đổi mới công nghệ cho thấy bảo tồn truyền thống không đồng nghĩa với giữ nguyên phương thức sản xuất cũ.
Những lò nung gas, lò điện đang tiếp tục giữ lửa cho nghề gốm Bát Tràng. Đó không chỉ là ngọn lửa tạo nên những sản phẩm thủ công mà còn là biểu tượng cho nỗ lực dung hòa giữa sinh kế, bản sắc làng nghề và trách nhiệm bảo vệ môi trường.
