Nhạc cụ kể chuyện văn hóa bản Mường

Từ chiếc cối gỗ thành nhạc cụ truyền đời

Dân tộc Mường chiếm khoảng 8,4% dân số Sơn La, cư trú chủ yếu dọc sông Đà, tập trung tại Phù Yên, Bắc Yên, Mộc Châu và Mai Sơn. Bên cạnh dân ca, dân vũ, những nhạc cụ truyền thống tạo nên âm sắc riêng trong đời sống văn hóa của đồng bào.

Đuống, chiêng, trống gỗ, cò kè, sáo ôi... được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Có loại gắn với lao động sản xuất, có loại xuất hiện trong những ngày vui của gia đình, cộng đồng.

Đuống vốn là chiếc cối dùng để giã gạo hoặc đựng nước nhuộm chàm. Người Mường thường làm đuống từ những loại gỗ chắc như chò chỉ, sâng. Thân đuống rỗng lòng, có dáng như một chiếc thuyền độc mộc, rộng khoảng 0,5m, dài từ 2m trở lên.

Những chiếc chày đi cùng dài khoảng 1,5m, thân thon ở giữa để vừa tay cầm. Từ một vật dụng lao động, đuống trở thành nhạc cụ độc đáo, tạo nên những tiết tấu riêng trong sinh hoạt văn hóa người Mường.

Đâm đuống, hay chàm đuống, thường được thực hiện trong dịp Tết cổ truyền, hội mùa, cưới xin, mừng nhà mới. Đội hình gồm “cái” và “con”. Người giữ vai trò “cái” thường là người có kinh nghiệm, đứng đầu đuống điều khiển nhịp; những người còn lại phối hợp theo hiệu lệnh.

Khi diễn tấu, có 3 động tác cơ bản là giã, đập và đánh. Giã là đâm thẳng đầu chày vào thành đuống; đập là dùng cạnh đầu chày gõ mạnh vào thành đuống; đánh là gõ 2 cạnh đầu chày vào nhau.

Ông Trần Văn Phấn, bản Kẽm, xã Mường Bang, là một trong những người cao tuổi am hiểu về đuống. Theo ông, người Mường quan niệm tiếng đuống càng vang, càng rộn ràng thì năm đó càng thuận lợi, mùa màng bội thu, bản làng bình an.

“Tiếng đuống vang lên là bà con biết ngày vui đã đến. Người Mường cũng gửi vào đó mong ước mưa thuận gió hòa, làm ăn thuận lợi, cuộc sống bình an” - ông Phấn chia sẻ.

Những chiếc chày gỗ cùng thân đuống mộc mạc, qua bàn tay người diễn tấu, tạo nên nhịp điệu rộn ràng trong các cuộc vui của bản Mường.

Tiếng chiêng, trống vang ngày hội bản Mường

Cùng với đuống, chiêng là nhạc cụ nổi tiếng trong đời sống văn hóa Mường. Một bộ chiêng đầy đủ gồm 12 chiếc, được chế tác từ đồng thau hoặc đồng vàng, chia thành 4 chiêng dàm, 4 chiêng bồng và 4 chiêng tlé.

Chiêng dàm có kích thước lớn, thường được sử dụng để mở đầu. Người đánh chiêng gióng những tiếng đầu tiên, sau đó các chiêng khác lần lượt hòa vào. Âm thanh trầm, bổng tạo thành những lớp âm vang đặc trưng.

Chiêng được sử dụng trong các dịp lễ Tết, hội hè và những sự kiện quan trọng của bản. Tiếng chiêng vang lên cũng là lúc cộng đồng cùng tụ họp, mở đầu những cuộc vui.

Trống gỗ là một nhạc cụ quan trọng khác trong âm nhạc truyền thống dân tộc Mường. Ông Hà Văn Trung, bản Lằn, xã Mường Bang cho biết, người Mường có trống cái và trống con.

Để làm trống cái, người thợ phải chọn thân gỗ chắc, thường là dổi hoặc lát hoa. Mặt trống dùng da bò già. Da được làm sạch, xử lý, phơi nắng rồi treo gác bếp để tăng độ bền.

“Gỗ phải chắc, da phải tốt thì trống mới bền và vang. Làm trống tưởng đơn giản nhưng phải có kinh nghiệm, nhất là khâu xử lý da và căng mặt trống” - ông Trung nói.

Theo ông Trung, khi hoàn thiện, tiếng trống phải đanh, chắc và vang. Trống con được làm tương tự nhưng có kích thước nhỏ hơn.

Từ đuống, chiêng đến trống, mỗi nhạc cụ có cách tạo âm thanh riêng. Khi cùng xuất hiện trong ngày hội, những thanh âm ấy hòa quyện, tạo nên không khí rộn ràng của bản làng.

Người giữ lại những thanh âm xưa

Ở nhiều bản Mường, những nhạc cụ truyền thống vẫn được người dân sử dụng trong ngày vui, lễ Tết. Một số nhạc cụ được cải tiến để phù hợp với hoạt động văn hóa hiện nay, song cách sử dụng và âm sắc truyền thống vẫn được duy trì.

Ông Trần Hải Thanh - Chủ tịch UBND xã Mường Bang chia sẻ: “Ở các bản làng, trống, chiêng, đuống vẫn được bà con trân trọng, giữ gìn và sử dụng trong những ngày vui, lễ Tết. Những âm thanh ấy đã gắn với đời sống người Mường từ lâu, trở thành một phần văn hóa của bản làng”.

Bên cạnh việc tiếp tục sử dụng, một số người còn tìm kiếm những nhạc cụ cũ để sưu tầm. Tại bản Vường Thịnh, xã Mường Cơi, anh Hà Chương đã nhiều năm tìm hiểu, sưu tầm nhạc cụ và các vật dụng gắn với đời sống người Mường.

Trong bộ sưu tập của anh có những chiếc đuống đã hàng trăm năm tuổi, nhiều bộ chiêng cùng các loại nhạc cụ truyền thống khác.

“Gặp những nhạc cụ, vật dụng xưa của người Mường, tôi muốn tìm cách giữ lại. Có những chiếc đuống đã hàng trăm năm, những bộ chiêng cũng được truyền qua nhiều thế hệ. Nếu không sưu tầm, những vật này rất dễ mất đi” - anh Chương nói.

Từ những hiện vật tìm được, anh Chương từng bước tạo dựng một không gian văn hóa, nơi các nhạc cụ được đặt cùng những dụng cụ sinh hoạt từng gắn bó với đời sống người Mường.

“Tôi muốn tạo một không gian để mọi người, nhất là người trẻ, có thể nhìn thấy những nhạc cụ và vật dụng mà cha ông từng sử dụng. Qua đó hiểu hơn về đời sống của người Mường ngày trước” - anh Chương chia sẻ.

Những chiếc đuống, bộ chiêng, chiếc trống hay vật dụng sinh hoạt đã cũ, sẫm màu theo thời gian nhưng vẫn lưu giữ dấu vết của một thời. Với người sưu tầm, mỗi hiện vật là một câu chuyện về đời sống, lao động và phong tục của người Mường.

Ngày nay, những nhạc cụ truyền thống vẫn xuất hiện trong các đội văn nghệ, ngày hội và sinh hoạt cộng đồng. Một số được cải tiến cho phù hợp với điều kiện biểu diễn mới, nhưng những nét cơ bản trong chế tác và diễn tấu vẫn được duy trì.

Tiếng đuống rộn ràng, tiếng chiêng ngân vang, tiếng trống dồn dập vẫn xuất hiện trong những ngày vui của bản làng. Những thanh âm ấy nối đời sống hôm nay với ký ức của nhiều thế hệ người Mường.

Giữa những đổi thay, việc người dân tiếp tục sử dụng, chế tác, sưu tầm và truyền dạy nhạc cụ truyền thống đang góp phần giữ lại những thanh âm đặc trưng của văn hóa Mường ở Sơn La.