Trân trọng các giá trị văn hóa truyền thống
Miền Tây Nghệ An lưu giữ kho tàng văn hóa đa dạng, từ tiếng khèn, điệu múa, làn điệu dân ca đến nghề dệt thổ cẩm, lễ hội và phong tục truyền thống. Mỗi dân tộc có nét đặc sắc riêng, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa của vùng đất xứ Nghệ.
Theo Sở Dân tộc và Tôn giáo Nghệ An, năm 2026, toàn tỉnh có hơn 548.000 người dân tộc thiểu số thuộc 49 dân tộc, trong đó 5 dân tộc sinh sống thành cộng đồng gồm Thái, Thổ, Khơ Mú, Mông và Ơ Đu.
Để gìn giữ những giá trị truyền thống, Nghệ An triển khai nhiều chương trình hỗ trợ nghệ nhân, phục hồi nghệ thuật dân gian, duy trì nghề thủ công và tổ chức truyền dạy văn hóa tại cơ sở.
Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, thực hiện Dự án 6 thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2025, tỉnh đã hỗ trợ duy trì 55 câu lạc bộ văn hóa dân gian, 55 đội văn nghệ truyền thống và 50 tủ sách cộng đồng.
Cùng với đó, 228 nhà văn hóa thôn, bản được hỗ trợ trang thiết bị; 5 lớp tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn và truyền dạy văn hóa phi vật thể được triển khai.
Tại các địa phương miền núi, nghệ nhân và người cao tuổi giữ vai trò quan trọng trong truyền lại những điệu hát, điệu múa, nhạc cụ và nghi lễ cho lớp trẻ.
Năm 2025, hơn 50 học viên dân tộc Thổ từ các địa bàn Quỳ Hợp, Nghĩa Đàn, Tân Kỳ cũ tham gia lớp tập huấn nghệ thuật trình diễn dân gian, góp phần khôi phục những giá trị truyền thống.
Tại bản Văng Môn, xã Nga My, gần 70 học viên người Ơ Đu được truyền dạy các điệu hát cổ, nhạc cụ, nghi lễ và phong tục truyền thống.
Ngày 9.5.2026, xã Nga My tổ chức lễ đón nhận chứng nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đối với "Lễ đón tiếng sấm của người Ơ Đu", kết hợp kỷ niệm 20 năm thành lập bản Văng Môn.
Hiện bản có 117 hộ với hơn 400 nhân khẩu. Việc nghi lễ truyền thống được ghi danh góp phần khẳng định giá trị văn hóa độc đáo, đồng thời tạo động lực để cộng đồng gìn giữ và trao truyền cho thế hệ trẻ.
Trong năm 2026, Trung tâm Nghệ thuật truyền thống Nghệ An tiếp tục khảo sát, sưu tầm dân ca, dân nhạc, dân vũ của đồng bào Thái tại các xã Tiền Phong, Quế Phong, Mường Quàng, Tương Dương và Yên Hòa.
Hoạt động tập trung ghi chép, tư liệu hóa những giá trị văn hóa còn lưu truyền trong cộng đồng, tạo nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu và truyền dạy lâu dài.
Tháng 10.2026, đoàn nghệ nhân, diễn viên dân tộc Mông của Nghệ An tham gia Ngày hội Văn hóa dân tộc Mông toàn quốc lần thứ IV tại Điện Biên, góp phần quảng bá những nét văn hóa truyền thống của đồng bào vùng cao xứ Nghệ.
Gắn bảo tồn với phát triển
Bên cạnh bảo tồn di sản, Nghệ An chú trọng khai thác các giá trị văn hóa truyền thống để phát triển nghề thủ công, du lịch cộng đồng, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.
Tại bản Đình Yên, xã Yên Hòa, đồng bào Thái duy trì nghề dệt thổ cẩm, tạo ra những sản phẩm phục vụ đời sống và du khách. Theo thông tin công bố tháng 1.2026, thành viên câu lạc bộ dệt có thể kiếm thêm khoảng 2-3 triệu đồng/tháng trong thời gian nông nhàn.
Tại bản Chính Yên, xã Yên Khê, tổ hợp tác mây tre đan tiếp tục duy trì nghề thủ công truyền thống. Bà Vi Thị Hồng, gần 80 tuổi, vẫn tâm huyết với nghề; sản phẩm ví mây tre đan của bà từng giành giải Nhì tại Cuộc thi Sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam năm 2024.
Ở bản Hoa Tiến, xã Châu Tiến, đồng bào Thái kết hợp nghề dệt thổ cẩm, ẩm thực, dân ca, dân vũ và không gian nhà sàn để phát triển du lịch cộng đồng.
Du khách đến đây được tìm hiểu nghề dệt, thưởng thức các món ăn truyền thống, trải nghiệm sinh hoạt văn hóa bản địa. Hoạt động du lịch tạo thêm nguồn thu nhập, đồng thời khuyến khích người dân gìn giữ nếp nhà, trang phục và phong tục truyền thống.
Theo số liệu ngành du lịch công bố tháng 5.2026, miền Tây Nghệ An có 24 thôn, bản phát triển du lịch cộng đồng với 81 hộ kinh doanh homestay, tạo việc làm thường xuyên cho hơn 300 lao động địa phương. Toàn tỉnh có 6 điểm du lịch cộng đồng được công nhận cấp tỉnh.
Những kết quả này cho thấy bảo tồn văn hóa có thể gắn với phát triển kinh tế, giúp người dân trực tiếp tham gia và hưởng lợi từ chính những giá trị truyền thống của cộng đồng.
Tuy nhiên, công tác bảo tồn vẫn gặp khó khăn do kinh phí hạn chế, một số nhà văn hóa thiếu trang thiết bị, lực lượng nghệ nhân cao tuổi ngày càng ít, trong khi một bộ phận thanh niên chưa gắn bó với nghề truyền thống.
Để khắc phục, Nghệ An tiếp tục hỗ trợ các câu lạc bộ, đào tạo lực lượng kế cận, bảo tồn tiếng nói, trang phục, nghề truyền thống và phát triển sản phẩm du lịch phù hợp với bản sắc từng dân tộc.
Theo kế hoạch phát triển văn hóa cơ sở giai đoạn 2026-2030 được thông tin đầu tháng 11.2026, tỉnh phấn đấu đến năm 2030 có 90% hộ vùng dân tộc thiểu số và miền núi đạt danh hiệu gia đình văn hóa, 85% thôn, bản đạt danh hiệu văn hóa và 70% khu dân cư thực hiện hiệu quả mô hình sáng - xanh - sạch - đẹp.
Theo bà Trần Thị Mỹ Hạnh - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An, cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp với đặc thù từng dân tộc, từng địa bàn; đồng thời thu hút doanh nghiệp đầu tư du lịch văn hóa, tăng cường liên kết giữa dịch vụ lưu trú, ẩm thực và các hoạt động trải nghiệm.
Việc phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng, kết hợp bảo tồn với tạo sinh kế sẽ giúp những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào miền Tây Nghệ An tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa trong đời sống hiện đại.
