Khu Di tích Nguyễn Du: Mạch nguồn văn hóa từ một dòng họ trâm anh

Ẩn mình giữa nếp làng Tiên Điền cổ kính, Khu Di tích Nguyễn Du không chỉ lưu giữ dấu ấn về cuộc đời và sự nghiệp của Đại thi hào, mà còn kết nối những lớp trầm tích văn hóa - khoa bảng của dòng họ Nguyễn Tiên Điền với đời sống hôm nay.

Từ không gian kiến trúc, hiện vật quý hiếm đến những sinh hoạt văn chương, dân ca, nơi đây trở thành mạch nguồn di sản đặc biệt, nuôi dưỡng bản sắc và lan tỏa giá trị Truyện Kiều qua nhiều thế hệ.

Không gian lưu giữ dấu ấn Đại thi hào

Nguyễn Du (1765 - 1820), tên tự Tố Như, hiệu Thanh Hiên, sinh ra trong một gia đình danh giá bậc nhất thời Lê - Trịnh. Quê gốc ông ở làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, phủ Đức Quang, trấn Nghệ An (nay thuộc xã Tiên Điền, Hà Tĩnh), song tuổi thơ và quãng đời trưởng thành lại gắn bó với không gian học thuật tinh hoa của đất Thăng Long.

Cha ông là Hoàng giáp Nguyễn Nghiễm - từng giữ chức Tể tướng triều Lê; mẹ là bà Trần Thị Tần, người làng Hoa Thiền, Kinh Bắc - vùng đất giàu truyền thống văn hiến và nghệ thuật dân gian. Chính sự giao thoa giữa ba miền văn hóa Xứ Nghệ - Thăng Long - Kinh Bắc đã bồi đắp nên một Nguyễn Du nền nã, uyên bác, đồng thời giàu trực cảm nghệ thuật.

Ngay từ nhỏ, Nguyễn Du đã được nuôi dưỡng trong kho tàng tri thức phong phú của gia đình danh giá, của kinh kỳ văn vật và của những vùng đất đậm bản sắc nơi ông từng đi qua. Ông học rộng, tinh thông Phật học, giỏi thơ văn, am tường hội họa và sở hữu khả năng quan sát tinh tế đời sống con người. Tất cả những yếu tố ấy hội tụ, kết tinh và thăng hoa trong Truyện Kiều - kiệt tác không chỉ làm rạng danh văn học Việt Nam, mà còn trở thành một hiện tượng văn hóa có sức lan tỏa vượt thời gian.

Tầm vóc Nguyễn Du được thế giới ghi nhận khi tháng 12/1964, Hội đồng Hòa bình Thế giới quyết nghị chọn năm 1965 làm năm kỷ niệm 200 năm ngày sinh của ông trên phạm vi toàn cầu, cùng với tám danh nhân văn hóa tiêu biểu có đóng góp lớn cho nhân loại.

Năm 2005, nhân kỷ niệm 240 năm ngày sinh Đại thi hào Nguyễn Du, Chính phủ cho phép lập và triển khai Dự án Quy hoạch tổng thể Khu Văn hóa - Du lịch Nguyễn Du. Đây là bước đi quan trọng nhằm bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị đặc biệt của di sản gắn với dòng họ Nguyễn Tiên Điền.

Khu Di tích Nguyễn Du thuộc quần thể di tích họ Nguyễn ở Tiên Điền - nơi từ hàng trăm năm trước, con cháu dòng họ đã dựng nhà thờ, đền, chùa, văn bia, cầu cống, đình làng… tạo nên một hệ thống kiến trúc và không gian văn hóa đặc sắc.

Ngôi nhà thờ Nguyễn Du được dựng năm 1825 tại xóm Tiền Giáp; cùng với thời gian, cả vùng quê văn hiến này đã hình thành nên một không gian di sản có chiều sâu lịch sử hiếm nơi nào sánh được.

Năm 1962, khi khu di tích được quyết định thành lập, nhiều công trình bắt đầu được phục dựng, tôn tạo. Hiện nay, khu di tích có diện tích hơn 28.500m², tọa lạc tại thôn Hồng Lam, xã Tiên Điền. Ngày 27/9/2012, Thủ tướng Chính phủ xếp hạng nơi đây là Di tích Quốc gia Đặc biệt; đến năm 2015, quy hoạch bảo tồn gần 300ha tiếp tục được phê duyệt, hướng tới phát triển khu lưu niệm thành điểm đến văn hóa - du lịch tầm quốc gia, kết nối các tuyến di sản và tôn vinh sâu sắc giá trị thi ca Nguyễn Du.

Bước qua cổng di tích, du khách khó rời mắt khỏi tượng Nguyễn Du bằng đồng cao gần bốn mét. Tác giả Truyện Kiều hiện lên với dáng vẻ ung dung, áo dài truyền thống, tay cầm bút lông, gợi phong thái của một nhà nho tài hoa, điềm đạm mà thăm thẳm suy tư.

Đi sâu vào bên trong là Bảo tàng Nguyễn Du – nơi lưu giữ gần 1.000 hiện vật và tài liệu quý liên quan trực tiếp đến cuộc đời và sự nghiệp của Đại thi hào. Những bảo vật như nghiên bút của Nguyễn Du, bản Truyện Kiều in từ bản khắc năm 1866, bản Truyện Kiều thư pháp độc bản, bản thư pháp Truyện Kiều dài nhất Việt Nam, hay bộ sưu tập Truyện Kiều bằng nhiều thứ tiếng… là những minh chứng sinh động cho sức sống bền bỉ của kiệt tác này.

Trong số các hiện vật quý, bộ hiện vật của Nguyễn Du được tìm thấy năm 1960 - gồm nghiên mực, móc áo bằng sừng hươu… – được giới nghiên cứu đánh giá cao về giá trị lịch sử. Đáng chú ý, khu di tích còn sở hữu bộ đĩa mai hạc gần 30 chiếc, dòng gốm sứ thế kỷ XIX từng xuất hiện trong cung đình triều Nguyễn, gắn liền với chuyến đi sứ Trung Quốc năm 1813 của Nguyễn Du. Đây là bộ sưu tập hiếm, mang giá trị đặc biệt về văn hóa và lịch sử.

Khu lưu niệm cũng bảo tồn kho tư liệu đồ sộ về Truyện Kiều, với hàng nghìn hiện vật, tranh vẽ và công trình nghiên cứu. Nhiều tác phẩm nghệ thuật độc đáo như bộ tranh tứ bình sơn mài về Truyện Kiều có niên đại từ thập niên 1950, bộ tứ bình Nàng Kiều khảm trai, hay bức tranh gốm “Kiều ở lầu Ngưng Bích”… cho thấy sức ảnh hưởng sâu rộng của tác phẩm trong đời sống tinh thần người Việt qua nhiều thế hệ. Bên cạnh đó là các ấn phẩm Truyện Kiều bằng chữ Nôm, chữ Hán cùng nhiều ngôn ngữ khác, phản ánh sự lan tỏa của kiệt tác này trên phạm vi quốc tế.

Toàn bộ tư liệu và hiện vật được trưng bày là kết quả của quá trình dài sưu tầm, nghiên cứu của cán bộ Ban quản lý khu di tích, đồng thời là sự đóng góp trân trọng, tự nguyện của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước yêu mến Nguyễn Du và Truyện Kiều.

Khu di tích không chỉ lưu giữ ký ức về cuộc đời Đại thi hào, mà còn mở cánh cửa dẫn dắt các thế hệ hôm nay trở về với mạch nguồn văn hóa, phong tục, tín ngưỡng và truyền thống khoa bảng của làng Tiên Điền - vùng đất đã sinh thành nên một trong những tài năng lớn nhất của văn học Việt Nam.

Giữ miền ký ức

Khu Di tích Đại thi hào Nguyễn Du được bao bọc bởi một không gian xanh mướt và tĩnh lặng, gợi nhớ dáng dấp những làng quê Bắc Trung Bộ xưa. Đây là một quần thể kiến trúc cổ kính, nơi thờ tự và tưởng niệm Nguyễn Du cùng các bậc hiền tài kiệt xuất của dòng họ Nguyễn ở Tiên Điền như Giới Hiên công Nguyễn Huệ, Xuân Quận công Nguyễn Nghiễm, Lam Khê hầu Nguyễn Trọng, Địch Hiên công Nguyễn Điều, Quế Hiên công Nguyễn Nễ… Toàn bộ lối đi trong khuôn viên đều được bố trí hệ thống biển chỉ dẫn và số hóa thông tin, tạo thuận lợi cho du khách tiếp cận và tìm hiểu.

Trong hành trình tham quan, điểm dừng chân được nhiều người tìm đến trước tiên là ngôi nhà thờ xây dựng từ năm 1825, nằm trong khu vườn xóm Tiền Giáp – di vật trực tiếp gắn bó với gia tộc Nguyễn Du. Không gian nơi đây vẫn giữ trọn vẻ thanh tịnh, trầm mặc, thấm đượm sự trang nghiêm của một miền văn hiến lâu đời. Tại gian thờ, du khách có thể dâng nén hương tưởng niệm, lắng nghe những câu chuyện sâu sắc về cuộc đời và sự nghiệp Đại thi hào.

Điều khiến nhiều người lưu luyến nhất chính là cảm giác thư thái, nhẹ nhõm mà khu di tích đem lại. Khung cảnh làng quê Tiên Điền mộc mạc, xanh mát, tách biệt với nhịp sống phố thị, khiến hành trình trở nên lắng đọng hiếm có. Nổi bật trong tổng thể kiến trúc là ngôi nhà gỗ năm gian theo lối Bắc Trung Bộ thế kỷ XVIII – một công trình mang đậm dấu ấn truyền thống, luôn thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu văn hóa và lịch sử.

Không chỉ dừng lại ở giá trị kiến trúc, khu di tích còn lưu giữ hệ thống bia đá cổ quý giá với hàm lượng tư liệu Hán Nôm phong phú. Mỗi tấm bia là một lát cắt lịch sử: Bia chùa Trường Ninh đặt trên lưng rùa đá, ghi việc trùng tu chùa năm Hoằng Định; bia Nguyễn Nghiễm dựng năm Nhâm Ngọ (1762) dưới triều Lê Hiển Tông với những nét chạm khắc tinh tế; bia Cầu Tiên khắc chữ Hán dựng năm Canh Thân (1740) đặt trước sân nhà tư văn; bia ký tích Thiên Gia huấn dựng năm Cảnh Hưng thứ 26 (1765) với hoa văn và dấu triện đặc sắc trước đền thờ Lam Khê hầu Nguyễn Trọng.

Những hiện vật ấy mở ra những lớp trầm tích văn hóa – lịch sử, giúp người xem phần nào hình dung bối cảnh xã hội mà Nguyễn Du từng sống, từng trăn trở và sáng tác nên những vần thơ vượt thời gian.

Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và truyền thống khoa bảng, Khu Di tích Nguyễn Du được xếp hạng Di tích Quốc gia Đặc biệt, bảo tồn gần như nguyên vẹn hệ thống di tích gốc gắn với dòng họ Nguyễn Tiên Điền - một trung tâm văn hóa lớn của đất nước trong thế kỷ XVIII - XIX. Không chỉ dừng lại ở giá trị vật thể, nơi đây còn lưu giữ những di sản phi vật thể hiếm có: Dân ca ví, giặm, ca trù, trò Kiều, các thành tựu khoa bảng cùng những lớp trầm tích văn hóa dân gian thấm sâu vào không gian Truyện Kiều.

Hằng năm, khu di tích tổ chức nhiều hoạt động nhằm tôn vinh tư tưởng nghệ thuật và di sản mà Nguyễn Du cùng dòng họ đã để lại cho quê hương và nhân loại: Lễ kỷ niệm năm sinh, năm mất; các buổi bình thơ, bình Kiều; diễn Kiều; tọa đàm văn chương; giao lưu về điển tích Truyện Kiều; sinh hoạt các câu lạc bộ thơ và Ngày thơ Việt Nam. Những hoạt động này góp phần nối kết cộng đồng yêu văn chương, tạo nên một dòng chảy văn hóa liên tục, truyền cảm hứng cho biết bao thế hệ tìm đến Tiên Điền như tìm về cội nguồn.

Phó Trưởng ban Quản lý Khu Di tích Quốc gia Đặc biệt Nguyễn Du, bà Trần Thị Vinh, cho biết đơn vị đang chú trọng đào tạo và nâng cao chất lượng đội ngũ, đặc biệt là lực lượng thuyết minh viên - những người trực tiếp lan tỏa giá trị di sản đến công chúng.