Bà Trương Thị Gạch, nghệ nhân gốm Chăm năm nay hơn 80 tuổi vẫn miệt mài hướng dẫn thế hệ trẻ tìm hiểu về gốm Chăm ở làng Bàu Trúc. Ảnh: Phương Linh
Làng gốm khởi sắc, nỗi lo đứt gãy truyền nghề
Tỉ mỉ giới thiệu nét độc đáo của gốm Bàu Trúc với nhóm du khách Hàn Quốc, ông Phú Hữu Minh Thuần - Giám đốc Hợp tác xã Gốm Chăm Bàu Trúc phấn khởi nói: hoạt động sản xuất, tiêu thụ sản phẩm đang có những chuyển biến tích cực sau sáp nhập. Nhiều lò gốm hoạt động trở lại. Người làm nghề không còn chỉ trông chờ khách đến tận nơi mà đã tận dụng mạng xã hội để quảng bá, bán sản phẩm đến nhiều địa phương.
Theo ông Thuần, vào hè làng gốm đón khoảng 2.000 lượt khách mỗi ngày. Các sản phẩm thủ công truyền thống được du khách quan tâm.
Dù vậy, sau 30 năm gắn bó với nghề, ông Thuần vẫn canh cánh nỗi lo thiếu người kế tục. Ba người con của ông đều không theo nghề gốm. Trong làng, số người trẻ thực sự gắn bó với công việc đòi hỏi sự kiên trì, khéo léo cũng không còn nhiều.
“Đam mê thì theo nghề, nhưng rồi mai này chúng tôi già đi, ai sẽ tiếp nối?”, ông Thuần trăn trở.
Ở tuổi ngoài 80, bà Trượng Thị Gạch vẫn thoăn thoắt đôi tay nặn đất. Đôi mắt đã kém, lưng đã còng nhưng bà vẫn miệt mài với từng sản phẩm. Những nghệ nhân cao tuổi như bà đang nắm giữ kỹ thuật và kinh nghiệm được tích lũy qua hàng chục năm được mẹ truyền nghề.
Gốm Chăm Bàu Trúc có phương pháp chế tác độc đáo: người thợ tạo hình hoàn toàn bằng tay, không sử dụng bàn xoay, nung gốm ngoài trời. Từ khâu chuẩn bị đất, tạo dáng đến hoàn thiện sản phẩm đều dựa vào kỹ năng thủ công. Chính phương thức sản xuất này tạo nên nét riêng của gốm Chăm Khánh Hòa.
Năm 2022, Nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Đây vừa là sự ghi nhận giá trị di sản, vừa đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo tồn và phát huy nghề truyền thống.
Giai đoạn 2022-2026, địa phương đầu tư 12 tỉ đồng nâng cấp hạ tầng làng nghề; quy hoạch 5ha mỏ đất sét sông Quao và 1ha khu vực khai thác cát, bãi nung. Các lớp dạy nghề, câu lạc bộ thực hành di sản, hoạt động hỗ trợ nghệ nhân cũng được triển khai nhằm duy trì kỹ năng chế tác, hạn chế nguy cơ đứt gãy truyền nghề.
Tăng sinh kế cho người làm gốm
Năm 2026, xã Ninh Phước lần đầu tổ chức Lễ hội Gốm Chăm Bàu Trúc, ông Quảng Thúc Đoan - Chủ tịch UBND xã chia sẻ, cả xã có 151 thợ làm gốm, 2 hợp tác xã, hơn 100 cơ sở sản xuất, hộ kinh doanh. Địa phương mong muốn thông qua lễ hội không chỉ giới thiệu sản phẩm mà còn kể câu chuyện về nghề gốm, nghệ nhân, lan tỏa cộng đồng đã bền bỉ gìn giữ.
PGS.TS Phan Quốc Anh, Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn Dân tộc - Tôn giáo, Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh, cho rằng: du lịch có thể tạo thêm nguồn thu, nhưng bảo tồn không nên biến làng nghề thành nơi chỉ trình diễn cho khách xem. Người làm gốm phải tiếp tục giữ vai trò chủ thể trong sản xuất, truyền dạy và kể câu chuyện di sản.
Xây dựng con đường để sản phẩm gốm có đầu ra ổn định, nghệ nhân có thu nhập và người trẻ nhìn thấy cơ hội lập nghiệp, di sản mới có điều kiện tiếp tục sống trong cộng đồng. Ông đề xuất phát triển mô hình “bảo tàng sống”, trong đó cần ưu tiên hỗ trợ nghệ nhân truyền nghề, tạo điều kiện cho thợ trẻ thực hành, bảo vệ nguồn nguyên liệu và duy trì không gian sản xuất, nung gốm.
