Bia ghi danh các giáo sư, tiến sĩ trong làng. Ảnh: Hà Vi
Làng Hành Thiện ra đời từ khoảng năm 1500. Tên làng do vua Minh Mạng đặt, được hiểu một cách đơn giản là “Làm những việc tốt lành”. Nằm nơi ngã ba sông Hồng và sông Ninh Cơ, ngôi làng hiện lên như một con cá chép đang vươn mình ra Biển Đông. Hai nhánh sông nhỏ ôm trọn thân cá; đầu làng là khu chợ tấp nập, “mắt cá” là giếng khơi trong vắt, những cây cầu xếp thành vây mềm mại.
Từ mang đến bụng cá là không gian sinh sống với 14 xóm, các ngõ thẳng tắp, cách đều 60m như những đường vảy đều đặn. Nơi đuôi cá lắng lại là chùa, miếu và nghĩa trang - một sự an yên khép lại hành trình.
Ông Nguyễn Đăng Hùng - nguyên Hiệu trưởng Trường THCS chuyên huyện Xuân Trường (tỉnh Nam Định cũ), Chi hội trưởng Chi hội Khuyến học làng Hành Thiện - cho biết, đất làng Hành Thiện giống hình một con cá chép đang vượt vũ môn, có 14 xóm, mỗi xóm có một dong ngõ giống hình xương cá.
Theo ông Hùng, các bậc cao niên trong làng rất quan tâm đến sự học và coi trọng sự học, lấy sự học tập làm đầu cho nên các cụ đã xây nhà Văn Chỉ để các nho sinh đọc sách, trao đổi văn thơ.
“Làng quê này coi sự học làm trọng cho nên tất cả người giàu, nghèo đều đi học cả, cả làng cùng đi học”, ông Hùng chia sẻ.
Người làng bao đời nay quan niệm học trước hết là để tu nhân, tích đức, sống lương thiện hơn, biết đối nhân xử thế. Do vậy, có những cụ tuy nhà nghèo nhưng vẫn học, như cụ Đặng Xuân Bảng. Vì nhà nghèo, ở nhà chỉ học từ cha mình, nhưng cụ đã thi đỗ Tiến sĩ. Cụ Đặng Xuân Bảng chính là ông nội của cố Tổng Bí thư Trường Chinh.
Theo ghi chép của người xưa truyền lại, triều Nguyễn là thời khoa bảng rực rỡ, vàng son nhất của làng. Làng Hành Thiện có tới 7 cụ đỗ Đại khoa, 97 cụ đỗ cử nhân, 248 cụ đỗ Tú tài dưới triều Nguyễn.
Ông Hùng nói thêm, truyền thống hiếu học ấy vẫn duy trì và được phát huy cho đến ngày nay. Hội Khuyến học làng Hành Thiện được thành lập năm 1994, từ đó đến nay đã phát huy truyền thống hiếu học, trọng chữ, trọng hiền tài của làng quê Hành Thiện.
Tổng số các vị giáo sư, tiến sĩ của làng Hành Thiện đến thời điểm này là 235, nhiều nhất là các vị làm công tác khoa học.
Làng Hành Thiện đã khắc vào bia đá (được đặt tại Đình làng) những tên tuổi học hành đỗ đạt, để lưu lại mai sau.
