Từ một thương cảng xưa bị vùi lấp qua thời gian, Trung Phường đang được kỳ vọng trở thành điểm nhấn du lịch văn hóa của vùng bờ nam Cửa Đại. Ảnh: Hoàng Bin
Một cây cầu, hai nhịp phát triển
Chỉ cách nhau một cây cầu Cửa Đại, nhưng hai bờ sông Thu Bồn đang mang hai nhịp phát triển rất khác nhau. Bên kia là phường Hội An Đông với làng dừa nước Cẩm Thanh tấp nập du khách, thuyền thúng, nhà hàng, dịch vụ, với doanh thu du lịch dịch vụ hàng trăm tỉ đồng mỗi năm. Bên này là xã Duy Nghĩa – vùng đất có biển, có sông, có làng nghề, có chiều sâu lịch sử – nhưng vẫn chưa có sản phẩm du lịch xứng tầm.
Sự chênh lệch ấy hiện lên rõ trong câu chuyện của ông Huỳnh Đắc Hùng, một ngư dân ở Duy Nghĩa. Nhiều năm bám biển, ông hiểu cảnh “bữa được, bữa mất” khi mưu sinh phụ thuộc vào con nước, thời tiết. Nay ông cùng hai con trai sang Cẩm Thanh chèo thuyền thúng phục vụ du khách. Công việc vất vả nhưng đều đặn, cho thu nhập ổn định hơn nghề biển.
“Qua bên Cẩm Thanh chèo thuyền thúng, ngày nào có khách thì ngày đó có tiền. Tôi chỉ mong bên Duy Nghĩa sau này cũng có du lịch, có dịch vụ để người dân được làm ngay trên quê mình”, ông Hùng nói.
Mong mỏi ấy không chỉ của riêng gia đình ông. Đó là kỳ vọng chung của nhiều người dân Duy Nghĩa trước tiềm năng còn đang ngủ yên của vùng đất bờ nam Cửa Đại, đặc biệt là không gian cảng cổ Trung Phường.
Theo nhà nghiên cứu Bùi Văn Tiếng - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TP Đà Nẵng, Trung Phường không chỉ là một làng biển bình thường. Vị trí nằm ở hạ lưu sông Thu Bồn, gần Cửa Đại - Đại Chiêm, kết nối với Trường Giang, Trà Kiệu, Đồng Dương, Mỹ Sơn và biển Đông đã tạo cho nơi đây lợi thế đặc biệt trong lịch sử giao thương. Nhiều tư liệu cho rằng Trung Phường từng là đầu mối kết nối vùng duyên hải với nội địa, giữa các trung tâm Champa xưa với tuyến hàng hải quốc tế.
Những dấu tích còn lại như giếng cổ, chùa Thanh Lương, gạch Chăm, mỏ neo, gốm sứ, ký ức ghe bầu, nghề nước mắm Trung Phường - Cửa Khe, chợ cá An Lương… đang gợi mở một không gian di sản biển vừa vật thể, vừa phi vật thể.
Ông Cao Trí Dũng - Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Đà Nẵng nhìn nhận, đó chính là lợi thế khác biệt của Duy Nghĩa: không sao chép Hội An, cũng không lặp lại mô hình Cẩm Thanh, mà có thể phát triển theo hướng du lịch khảo cổ, du lịch văn hóa biển, trải nghiệm làng nghề, tín ngưỡng ven biển và đời sống cộng đồng.
Biến di sản thành sinh kế bền vững
Ở chợ cá An Lương, những chuyến biển cập bờ lúc 4-5 giờ sáng, hải sản tươi được đưa nhanh đi khắp phố thị, làng quê. Nếu được tổ chức bài bản, đây không chỉ là chợ dân sinh mà có thể trở thành điểm trải nghiệm: xem phiên chợ sớm, thưởng thức hải sản, nghe chuyện nghề biển, cảm nhận nhịp sống cư dân cửa Đại.
Điều chính quyền và người dân Duy Nghĩa kỳ vọng không đơn thuần là dựng lên một điểm tham quan mới. Sâu xa hơn, đó là phục dựng giá trị Trung Phường để tạo sinh kế bền vững. Bí thư Đảng ủy xã Duy Nghĩa Nguyễn Văn Hòa cho rằng khát vọng của địa phương là bảo tồn, phát huy giá trị cảng cổ Trung Phường, không chỉ để làm du lịch, mà quan trọng hơn là tạo công ăn việc làm cho người dân. Muốn vậy, cần có nghiên cứu bài bản, quy hoạch phù hợp, sự tham gia của cộng đồng và sự đồng hành của thành phố, nhà khoa học, doanh nghiệp.
Để Trung Phường thực sự hồi sinh, Duy Nghĩa cần bắt đầu từ những việc căn cơ: tiếp tục khảo sát, khai quật, số hóa dữ liệu, lập bản đồ di sản; kiểm kê giếng cổ, chùa Thanh Lương, lăng Ông, mộ cổ, văn bia, sắc phong, hiện vật còn lưu giữ trong dân. Trên nền tảng đó, địa phương có thể xây dựng nhà trưng bày hoặc “bảo tàng thực cảnh” về cảng thị cổ, giới thiệu lịch sử thương cảng, nghề biển, nghề nước mắm, ký ức ghe bầu và đời sống cư dân ven biển.
Song song, cần hình thành tuyến du lịch di sản ven biển phía nam Đà Nẵng, kết nối Trung Phường với Hội An, Cù Lao Chàm, Trà Kiệu, Đồng Dương, Mỹ Sơn. Người dân phải được đặt ở vị trí trung tâm: được đào tạo làm dịch vụ, thuyết minh, homestay, bán sản phẩm địa phương, tham gia bảo vệ di sản và hưởng lợi từ di sản.
