Tia lửa Mặt trời cực mạnh gây mất sóng diện rộng, bão địa từ cận kề

Mặt trời phóng flare X1.1, sự cố radio lan rộng

Rạng sáng 8.12 (giờ Việt Nam), Mặt trời bất ngờ giải phóng một vụ bùng phát X1.1 - cấp mạnh nhất trong thang đo các flare - gây nhiễu loạn và làm gián đoạn liên lạc vô tuyến tần số cao trên nửa Trái đất được chiếu sáng.

Australia và một phần Đông Nam Á là khu vực chịu ảnh hưởng rõ rệt nhất, với nhiều khu vực mất liên lạc HF trong nhiều phút.

Theo dữ liệu của các cơ quan giám sát, flare đạt đỉnh vào lúc 5h1 GMT ngày 8.12 (12h1 giờ Việt Nam), xuất phát từ vùng vết đen AR4298 đang tiến về rìa tây Mặt trời. Vùng này sẽ khuất khỏi tầm quan sát trong vài ngày tới, giảm bớt nguy cơ các flare mạnh khác tác động trực tiếp đến Trái đất.

Cùng với tia X1.1, một khối vật chất nhật hoa (CME) cũng được hất vào không gian. Các hình ảnh ban đầu cho thấy CME này không hướng trực tiếp đến Trái đất, giúp hạn chế đáng kể rủi ro gây nhiễu từ trường nghiêm trọng.

Tuy vậy, Mặt trời đang trong tuần hoạt động cao điểm. Nhiều CME xuất hiện từ các vụ flare trước đó được dự báo sẽ tác động đến Trái đất trong khoảng ngày 9.12.

Trung tâm Dự báo Thời tiết Không gian của Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA) và Cơ quan Khí tượng Anh đã phát hành cảnh báo bão địa từ cấp G2-G3, mức có thể khiến cực quang xuất hiện ở vĩ độ cao đến trung bình và ảnh hưởng tới hệ thống định vị, thông tin liên lạc.

Solar flare là gì?

Solar flare - hay bùng phát Mặt trời - là hiện tượng giải phóng đột ngột năng lượng tích lũy từ trường, tạo ra luồng bức xạ cực lớn.

Flare được phân loại theo cường độ, trong đó X-class là mạnh nhất; M-class yếu hơn X khoảng 10 lần; C, B, A-class: yếu dần, trong đó A-class hầu như không gây tác động tới Trái đất.

Vụ bùng phát ngày 8.12 có cường độ X1.1, nằm trong nhóm sự kiện mạnh và có khả năng gây ảnh hưởng rõ tới tầng điện ly của Trái đất.

Vì sao sóng radio bị mất?

Khi bức xạ từ flare chạm tới Trái đất, nó lập tức ion hóa mạnh tầng khí quyển trên cao. Trong điều kiện bình thường, sóng radio tần số cao lan truyền nhờ phản xạ qua các lớp mỏng của tầng ion quyển. Nhưng trong các flare mạnh, lớp thấp và dày của ion quyển bị ion hóa đột biến, khiến sóng radio va chạm liên tục với các hạt và suy hao năng lượng.

Kết quả là tín hiệu suy yếu, méo dạng hoặc mất hẳn - đúng như tình trạng đã ghi nhận tại Australia và một phần Đông Nam Á trong đêm 8.12.

Nguy cơ bão địa từ trong vài ngày tới

Dù CME kèm theo flare X1.1 không lao thẳng vào Trái đất, chuỗi CME trước đó vẫn đang tiến gần. Theo các chuyên gia, Trái đất có thể trải qua nhiều đợt nhiễu từ trường từ nhẹ đến trung bình trong 48 giờ tới.

Điều này vừa mở ra cơ hội quan sát cực quang tại một số vùng vĩ độ trung bình, vừa đòi hỏi ngành hàng không, viễn thông và định vị theo dõi sát cảnh báo của các cơ quan khí tượng không gian.

Với sức khỏe con người, bão từ có thể gây đau đầu; chóng mặt; mệt mỏi và buồn ngủ; thay đổi tâm trạng; giảm khả năng tập trung; suy nhược và cáu gắt; làm trầm trọng thêm các bệnh mãn tính.