Các giải pháp xử lý tình trạng trước mắt và lâu dài
Theo ông Trần Quang Thắng - Viện trưởng Viện Kinh tế và Quản lý TPHCM, thành phố cần triển khai đồng thời các giải pháp ngắn hạn, trung hạn và dài hạn.
Trong giai đoạn trước mắt (1-3 năm), thành phố cần dừng mở rộng chôn lấp rác tại Đa Phước. Song song đó, TPHCM phải đẩy nhanh tiến độ các dự án đốt rác phát điện như Tâm Sinh Nghĩa và VietStar; ưu tiên tháo gỡ thủ tục pháp lý, giải phóng mặt bằng và đưa các dự án điện rác vào Quy hoạch điện VIII để bảo đảm công suất phát điện được phê duyệt.
Một giải pháp quan trọng khác là triển khai quyết liệt phân loại rác tại nguồn - điều kiện tiên quyết để nâng hiệu quả đốt rác và giảm áp lực cho chôn lấp.
Trong giai đoạn trung hạn (3-7 năm), TPHCM cần nghiên cứu di dời bãi rác ra khỏi khu vực nội đô mở rộng.
Theo TS Trần Quang Thắng, Đa Phước hiện nằm ở cửa ngõ phía Nam, gần khu dân cư và các trục giao thông chiến lược. Trong khi đó, nhiều đô thị lớn trên thế giới đều bố trí khu xử lý rác công nghệ cao cách xa khu dân cư, có vành đai an toàn môi trường.
Thành phố cũng cần xây dựng thêm các khu xử lý rác công nghệ cao mới, ưu tiên đốt rác phát điện, tái chế vật liệu và thu hồi năng lượng từ rác chôn lấp cũ.
Hiện phần lớn rác tại TPHCM vẫn được xử lý bằng chôn lấp. Do đó, thành phố cần hỗ trợ doanh nghiệp tái chế, xây dựng các trung tâm tái chế quy mô lớn và áp dụng phí thu gom theo khối lượng để giảm phát sinh rác.
Trong giai đoạn dài hạn (7-15 năm), TPHCM cần đóng cửa hoàn toàn bãi rác Đa Phước. Theo TS Trần Quang Thắng, thành phố cần xây dựng lộ trình cụ thể để ngừng tiếp nhận rác mới, xử lý triệt để nước rỉ rác, khí thải metan và phục hồi sinh thái khu vực.
Song song đó, TPHCM phải hình thành hệ thống kinh tế tuần hoàn rác thải theo hướng tái chế - tái sử dụng - thu hồi năng lượng; khuyến khích doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị rác thải và ứng dụng công nghệ AI, IoT trong thu gom, phân loại, vận hành nhà máy xử lý rác.
Không thể mãi “vá víu” bãi rác Đa Phước
Đồng quan điểm, GS.TS Lê Huy Bá - nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Công nghệ và Quản lý môi trường, Trường Đại học Công nghiệp TPHCM - cho rằng, việc tiếp tục nâng công suất chôn lấp tại bãi rác Đa Phước chỉ là giải pháp tình thế.
Ông ví von bãi rác Đa Phước hiện giống như “một căn nhà đã xuống cấp nghiêm trọng”, việc nâng công suất chẳng khác nào sửa chữa chắp vá, thay vì xây dựng một giải pháp mới căn cơ hơn.
Theo GS.TS Lê Huy Bá, cách đây hơn 20 năm, Đa Phước được quy hoạch ở khu vực xa trung tâm thành phố. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa quá nhanh ở khu Nam đã khiến hàng loạt khu dân cư, đô thị mới phát triển bao quanh khu vực này, kéo theo những tác động môi trường ngày càng rõ rệt.
Ông cho rằng trong giai đoạn trước, mô hình chôn lấp từng phù hợp do điều kiện công nghệ và nguồn lực còn hạn chế. Nhưng đến nay, với một siêu đô thị hơn 14 triệu dân như TPHCM, việc tiếp tục phụ thuộc vào bãi chôn lấp quy mô lớn nằm cách lõi trung tâm chỉ khoảng 15 - 20 km là không còn phù hợp.
“Đa Phước đã vượt công suất thiết kế từ lâu. Nếu tiếp tục nâng công suất, thành phố sẽ kéo dài sự phụ thuộc vào mô hình chôn lấp mà nhiều đô thị lớn trên thế giới đang dần loại bỏ. Điều này không chỉ tạo áp lực môi trường mà còn ảnh hưởng lâu dài đến định hướng phát triển không gian đô thị phía Nam TPHCM” - GS.TS Lê Huy Bá nhận định.
Theo ông, khu Nam TPHCM hiện là khu vực phát triển mạnh về đô thị, logistics, thương mại - dịch vụ và hạ tầng kết nối vùng. Nếu tiếp tục kéo dài vòng đời của một đại bãi rác tại cửa ngõ chiến lược này, nguy cơ ảnh hưởng đến chất lượng sống, giá trị bất động sản và môi trường đầu tư là rất lớn.
Chuyên gia này cũng cho rằng, việc nâng mạnh công suất chôn lấp đang đi ngược mục tiêu giảm tỉ lệ chôn lấp xuống còn khoảng 20% và chuyển sang đốt rác phát điện mà TPHCM đặt ra nhiều năm qua.
Để giải quyết căn cơ bài toán rác thải, TPHCM cần thay đổi tư duy từ “xử lý để tránh ùn ứ” sang xây dựng hệ sinh thái kinh tế tuần hoàn rác thải.
Trong ngắn hạn, thành phố nên xem Đa Phước là giải pháp dự phòng có kiểm soát, thay vì tiếp tục mở rộng dài hạn. Song song đó, cần đẩy nhanh tiến độ các dự án đốt rác phát điện, sớm đưa nhà máy vào vận hành.
Về lâu dài, TPHCM cần nghiên cứu di dời dần các khu chôn lấp quy mô lớn ra xa khu dân cư, đồng thời phát triển các tổ hợp xử lý rác công nghệ cao theo mô hình tích hợp như đốt phát điện, tái chế vật liệu, xử lý rác hữu cơ và thu hồi năng lượng.
Theo GS.TS Lê Huy Bá, với tốc độ đô thị hóa nhanh và lượng rác phát sinh khoảng 14.000 tấn/ngày, TPHCM không còn nhiều thời gian để tiếp tục phụ thuộc vào mô hình chôn lấp truyền thống. Nếu chậm chuyển đổi công nghệ xử lý rác, áp lực môi trường sẽ ngày càng lớn và trở thành rào cản đối với mục tiêu xây dựng đô thị xanh, hiện đại và đáng sống.
