*
Có lẽ trong đời mỗi người Việt đều có một ký ức nào đó về Trung thu. Có thể là chiếc đèn ông sao cha tự làm, mâm cỗ mẹ chuẩn bị, tiếng trống múa lân ngoài ngõ, miếng bánh được chia đều cho những thành viên trong gia đình hay đơn giản chỉ là một buổi tối cả nhà ngồi bên nhau dưới ánh trăng.
Những ký ức ấy đôi khi rất nhỏ bé, nhưng lại có sức sống lâu bền. Bởi Trung thu, xét cho cùng, không chỉ là một ngày lễ mà còn là dịp con người tìm thấy nhau trong những điều bình dị nhất.
Có những gia đình từng đón Trung thu trong điều kiện rất thiếu thốn nhưng ký ức về ngày Tết ấy vẫn đẹp. Nhớ lại những năm cuối thập niên 1980, khi gia đình còn nghèo, mỗi dịp Trung thu thường chỉ có một chiếc bánh nướng hoặc bánh dẻo. Chiếc bánh được cắt thành 8 phần cho 4 người, mỗi người ăn một miếng rồi phần còn lại để dành cho ngày hôm sau.
Không có những hộp bánh sang trọng, không có đồ chơi đắt tiền, nhưng có một thứ rất giàu có: Cảm giác được ở bên gia đình. Đó là khi người cha tự làm đèn từ tre, nứa và giấy; người mẹ làm mặt nạ cho các con; những đứa trẻ cùng nhau bóc hạt bưởi, xâu thành dây để đốt trong đêm trăng. Cả khu tập thể công nhân trở nên nhộn nhịp bởi những món đồ chơi được làm bằng đôi bàn tay của chính những người trong gia đình.
Những việc tưởng như rất nhỏ ấy thực ra lại chứa đựng một bài học lớn. Trẻ được học cách làm ra một món đồ thay vì chỉ nhận một món đồ. Trẻ hiểu rằng để có một chiếc đèn đẹp cần có công sức, sự kiên nhẫn và sáng tạo. Từ những loại hoa quả mùa Thu được bày trên mâm cỗ, trẻ hiểu thêm về lao động, về thiên nhiên và giá trị của những gì con người làm ra.
Đó cũng chính là một trong những vẻ đẹp đáng quý của văn hóa Việt: Giáo dục không nhất thiết phải bắt đầu từ những bài giảng. Nhiều khi, giáo dục bắt đầu từ một buổi tối cả nhà cùng làm đèn, cùng bày mâm cỗ, cùng kể cho nhau nghe một câu chuyện.
Anh Minh Vũ (Hà Nội) cho biết, mặc dù đã ở tuổi trung niên nhưng cứ gần đến Trung thu lại có một tâm trạng náo nức rất khó tả. Thấy đường phố, hàng quán trang trí lồng đèn ông sao, bày bán bánh Trung thu là dường như cả tuổi thơ chợt ùa về.
“Chúng tôi vẫn luôn trân trọng những giá trị gia đình trong dịp đặc biệt như Tết Trung thu. Chính vì vậy, tôi và vợ thường dạy và hướng các con tìm hiểu về nguồn cội cũng như tạo nên nhiều ký ức tuổi thơ đáng nhớ khi gia đình bên nhau. Mỗi năm, cứ gần đến dịp Trung thu, ngày nghỉ cuối tuần, gia đình tôi tranh thủ đưa các con lên trung tâm ngắm phố phường, lựa chọn những món đồ decor trang trí cho không gian sống có thêm không khí”, anh Minh Vũ nói.
Trung thu là một “lớp học” đặc biệt, nơi trẻ học về gia đình, về lao động, về sự sẻ chia và về cội nguồn bằng chính trải nghiệm của mình.
**
Ngày nay, Trung thu thường được gọi là Tết Thiếu nhi. Trẻ em háo hức với bánh, đèn, đồ chơi, múa lân, phá cỗ.
Trung thu còn là Tết Đoàn viên. Trong những gia đình Việt, đây là dịp để ông bà, cha mẹ, con cháu có thêm một lý do để ngồi lại bên nhau. Những người đi xa có lý do để trở về. Những người bận rộn có cơ hội tạm gác công việc, rời khỏi màn hình điện thoại và dành thời gian cho nhau.
Nhiều gia đình ở Hà Nội cho đến nay vẫn duy trì nếp đón Trung thu với đầy đủ các thế hệ. Niềm vui của người cao tuổi không nằm ở những món quà đắt tiền mà ở việc con cháu sắp xếp công việc, rời màn hình TV, điện thoại để cùng ăn một bữa cơm, thưởng trà, ăn bánh và nghe ông bà kể chuyện Trung thu xưa.
Đó có lẽ là một định nghĩa rất đẹp về hạnh phúc gia đình. Trong một xã hội mà các thành viên có thể ở cùng một căn nhà nhưng mỗi người sống trong một thế giới riêng của điện thoại, máy tính và mạng xã hội, thì một bữa cơm dịp Trung thu có ý nghĩa hơn rất nhiều so với một hộp bánh đắt tiền.
Điều trẻ cần nhớ sau mỗi mùa Trung thu không phải là năm ấy mình nhận được món quà gì, mà là mình đã có một buổi tối như thế nào với cha mẹ, ông bà, anh chị em.
Một trong những nguy cơ của Trung thu hiện đại là ngày lễ này ngày càng bị thương mại hóa. Những chiếc bánh được thiết kế cầu kỳ, những hộp quà sang trọng, những món đồ chơi hiện đại khiến Trung thu trở thành một mùa mua sắm.
Văn hóa luôn vận động và thích nghi với đời sống mới. Những chiếc bánh, chiếc đèn lồng thủ công ngày trước đã phần lớn được thay thế bởi thị trường hàng hóa đa dạng; những hộp bánh sang trọng trở thành một hình thức quà biếu trong các mối quan hệ xã hội, doanh nghiệp.
Nhưng điều đáng suy nghĩ là nếu Trung thu chỉ còn là cuộc chạy đua mua sắm, chúng ta có thể sẽ đánh mất phần hồn của ngày lễ. Giữ Trung thu không nhất thiết là giữ nguyên mọi hình thức cũ. Những chiếc đèn ông sao có thể được làm bằng vật liệu mới; bánh Trung thu có thể có thêm nhiều hương vị; những câu chuyện về chị Hằng, chú Cuội có thể được kể bằng những phương thức hiện đại hơn.
Điều cần giữ lại là: Sự đoàn viên, lòng biết ơn, tình yêu thương và ý thức trao truyền văn hóa.
Đó cũng là lý do những đồ chơi dân gian Trung thu có giá trị vượt lên trên chức năng giải trí. Chúng được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, trong mỗi gia đình, làng quê và làng nghề, trở thành những sản phẩm văn hóa có sức sống bền bỉ và giá trị giáo dục.
Trong nhịp sống hiện đại, việc giữ gìn Trung thu không thể chỉ là trách nhiệm của ngành văn hóa hay nhà trường. Trước hết, nó bắt đầu từ mỗi gia đình.
Cha mẹ có thể không cần mua cho con những món quà đắt tiền. Điều quan trọng hơn là dành thời gian cùng con làm một chiếc đèn, chuẩn bị mâm cỗ, đi rước đèn, ngắm trăng hoặc kể cho con nghe về Trung thu của chính mình.
Một gia đình có thể không có điều kiện tổ chức đêm Trung thu cầu kỳ. Nhưng chỉ cần các thành viên cùng ngồi ăn một bữa cơm, cùng chia nhau miếng bánh và trò chuyện với nhau, thì tinh thần đoàn viên sẽ được giữ lại.
Với trẻ em, đó chính là cách văn hóa được truyền đi tự nhiên nhất. Bởi trẻ sẽ không nhớ mãi giá chiếc bánh năm ấy bao nhiêu tiền. Nhưng có thể sẽ nhớ bàn tay cha từng làm chiếc đèn cho mình. Nhớ mẹ từng cắt bánh chia đều cho cả nhà. Nhớ ông bà kể chuyện dưới ánh trăng. Nhớ con phố nhỏ nơi mình từng rước đèn cùng bạn bè.
Trong đời sống hiện đại, con người có thể đi rất xa, làm việc rất nhiều và sở hữu rất nhiều thứ. Nhưng càng đi xa, người ta càng cần một nơi để trở về. Trung thu, với vầng trăng tròn, mâm cỗ, chiếc bánh, chiếc đèn và những cuộc sum họp, chính là một lời gọi trở về như thế!
“Đoàn viên” không chỉ là một tên gọi đẹp mà là giá trị cốt lõi của ngày lễ. Những hoạt động như ngắm trăng, phá cỗ, trao bánh, rước đèn đều góp phần củng cố mối liên kết gia đình và cộng đồng.
Vầng trăng có thể vẫn tròn như hàng nghìn năm trước. Những chiếc đèn có thể chuyển từ nến sang pin. Những chiếc bánh có thể thay đổi hương vị. Cách trẻ em vui Trung thu cũng có thể khác xưa.
Nhưng nếu dưới ánh trăng ấy vẫn có những người thân ngồi cạnh nhau, vẫn có câu chuyện được kể, bàn tay được nắm, miếng bánh được sẻ chia và những đứa trẻ được nghe về nguồn cội, thì Trung thu vẫn còn nguyên giá trị.
Trung thu không chỉ là ngày để trẻ em vui chơi. Đó là dịp người Việt làm mới sự gắn kết gia đình, nhắc nhớ về cội nguồn và trao lại cho thế hệ sau những điều tốt đẹp đã làm nên bản sắc của mình. Sức hút của vầng trăng tháng Tám vẫn là tiếng gọi trở về, để sum họp và củng cố những mối dây liên kết định hình nên mỗi con người.
