Người dân Lào Cai phát triển kinh tế từ những cây dược liệu như cát canh, đường quy... Ảnh: Đinh Đại
Nguồn lực lớn nhưng khai thác chưa tương xứng
Thống kê của Viện Dược liệu, Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên dược liệu rất phong phú với hơn 5.000 loài cây và nấm, 408 loài động vật cùng 75 loại khoáng vật có thể sử dụng làm thuốc. Nhiều dược liệu trong số đó không chỉ có giá trị cao trong điều trị bệnh mà còn mang lại tiềm năng kinh tế đáng kể. Tuy nhiên, dù sở hữu nguồn tài nguyên quý giá này, Việt Nam vẫn chưa khai thác, bảo tồn và chế biến hiệu quả, dẫn đến nhiều hệ lụy đáng lo ngại.
Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà cho biết, dù có lợi thế lớn về tài nguyên, hiện nay nước ta mới chỉ chủ động được khoảng 20% nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất thuốc trong nước, phần còn lại vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu. Trong khi đó, hơn 90% nguyên liệu sản xuất thuốc trong nước phải nhập từ nước ngoài. Thực tế này cho thấy, ngành dược liệu Việt Nam có tiềm năng rất lớn nhưng chưa được khai thác và phát triển tương xứng.
Hiện còn tồn tại tình trạng khai thác cạn kiệt cây thuốc quý để xuất khẩu với giá rẻ, rồi lại nhập về dược liệu kém chất lượng, thậm chí đã bị chiết hết hoạt chất.
Bên cạnh đó, do hạn chế về nhận thức và điều kiện kinh tế, nhiều người còn phá rừng làm nương rẫy, khai thác gỗ trái phép, khiến rừng bị tàn phá, môi trường suy thoái, đất mất khả năng giữ nước, từ đó gây ra hạn hán và lũ lụt.
Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà cho biết, chi cho thuốc y học cổ truyền từ quỹ BHYT chỉ khoảng 4%, thấp so với tiềm năng. Điều này cho thấy cần sớm nâng vị thế lĩnh vực này, trong bối cảnh còn vướng đấu thầu, nguồn cung và cạnh tranh từ thuốc tân dược.
Mở rộng chính sách, công nghệ và chuỗi giá trị để bứt phá
Trước bối cảnh đó, Bộ Y tế đang xây dựng thông tư nhằm mở rộng danh mục thuốc, tạo thuận lợi hơn cho việc thanh toán BHYT, đồng thời ưu tiên thúc đẩy phát triển y học cổ truyền trong thời gian tới.
Chính phủ đã ban hành Chiến lược quốc gia phát triển ngành dược Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, với mục tiêu đưa ngành dược trong nước vươn lên ngang tầm các quốc gia tiên tiến trong khu vực, đồng thời bảo đảm người dân được tiếp cận thuốc với chi phí hợp lý.
Chiến lược đặt trọng tâm vào việc nâng cao năng lực nghiên cứu, tiếp nhận và ứng dụng công nghệ hiện có để sản xuất thuốc biệt dược gốc và các loại thuốc có dạng bào chế mới, hiện đại. Qua đó, Việt Nam hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm sản xuất gia công và chuyển giao công nghệ đối với thuốc biệt dược gốc trong khu vực ASEAN.
Bên cạnh đó, Việt Nam phấn đấu phát triển công nghiệp dược trong nước đạt cấp độ 4 theo phân loại của WHO; thúc đẩy phát triển dược liệu, thuốc và các sản phẩm từ nguồn dược liệu trong nước trở thành lĩnh vực sản xuất hàng hóa có chất lượng và giá trị kinh tế cao; đẩy mạnh sản xuất nguyên liệu làm thuốc; đồng thời tối ưu hóa việc sử dụng thuốc một cách hiệu quả và an toàn.
Theo TS Trần Minh Ngọc, Viện trưởng Viện Dược liệu, giá trị của khoa học không chỉ dừng ở các công bố học thuật mà còn phải được đo bằng hiệu quả cụ thể trong đời sống và thực tiễn ứng dụng. Các sản phẩm từ dược liệu cần được chứng minh rõ ràng về hiệu quả lâm sàng và độ an toàn để đáp ứng tốt hơn yêu cầu của hệ thống y tế. Đồng thời, phát triển dược liệu cũng phải gắn với mục tiêu kinh tế, biến nguồn tài nguyên bản địa thành những sản phẩm có giá trị gia tăng cao, góp phần giảm phụ thuộc vào nhập khẩu.
Không chỉ mang giá trị khoa học và kinh tế, ngành dược liệu còn có ý nghĩa xã hội sâu sắc. Đây là lĩnh vực có thể tạo sinh kế bền vững cho người dân, đặc biệt ở các vùng miền núi giàu tài nguyên. Hướng đi này sẽ giúp hài hòa giữa khai thác hợp lý, bảo tồn lâu dài và phát triển bền vững.
Để nâng tầm dược liệu Việt Nam trong giai đoạn mới, Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà đề ra 5 định hướng gồm: Nâng cao năng lực nghiên cứu và đổi mới sáng tạo; bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên dược liệu; phát triển công nghiệp dược liệu hiện đại theo chuỗi giá trị; đẩy mạnh khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và hợp tác quốc tế; đồng thời xây dựng đội ngũ cán bộ khoa học chất lượng cao.
