Đới đứt gãy khổng lồ nằm dưới đảo Sulawesi (Indonesia) làm gia tăng đáng kể rủi ro động đất và sóng thần. Ảnh: Earth.com
Trong nghiên cứu mới công bố trên tạp chí Solid Earth, các nhà khoa học xác nhận sự tồn tại của một đứt gãy khổng lồ nằm dưới đảo Sulawesi (Indonesia), kéo dài liên tục từ đất liền ra ngoài khơi qua Biển Celebes. Phát hiện này làm rõ mối liên hệ trực tiếp giữa động đất trên đất liền và biến dạng đáy biển - yếu tố then chốt gây ra sóng thần.
Trước đây, đứt gãy này chủ yếu được xem là hoạt động trên đất liền. Tuy nhiên, nghiên cứu mới cho thấy nó tiếp tục kéo dài sâu dưới đáy biển, tạo thành một hệ thống địa chất lớn hơn nhiều so với nhận thức trước đó.
Việc đứt gãy kéo dài ra biển có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Khi xảy ra động đất, không chỉ mặt đất rung chuyển mà đáy biển cũng có thể bị nâng lên hoặc sụt xuống, trực tiếp kích hoạt sóng thần.
Điều này giúp giải thích rõ hơn thảm họa năm 2018 tại vịnh Palu, khi sóng thần cao hơn 10m bất ngờ ập vào bờ dù đứt gãy chính chủ yếu trượt ngang - dạng chuyển động thường ít gây sóng thần.
Phát hiện mới cho thấy phần đứt gãy ngoài khơi có thể đã góp phần làm biến dạng đáy biển, tạo ra sóng lớn hơn dự kiến. Dù chưa giải thích toàn bộ cơ chế, nó đã loại bỏ một “điểm mù” quan trọng trong nghiên cứu trước đây.
Dữ liệu địa chấn cho thấy sự khác biệt rõ rệt về độ dày vỏ Trái đất dưới Biển Celebes. Một số khu vực chỉ dày khoảng 8km, trong khi những nơi khác có thể lên tới hơn 30km.
Sự chênh lệch này cho thấy các khối vỏ Trái đất có đặc tính rất khác nhau đang va chạm và trượt qua nhau tại đới đứt gãy. Đây là nơi ứng suất dễ tích tụ và giải phóng đột ngột, làm tăng nguy cơ động đất mạnh.
Các nhà khoa học còn phát hiện một vùng “tốc độ thấp” - nơi sóng địa chấn truyền chậm hơn - dấu hiệu của đá bị nứt vỡ hoặc chứa chất lỏng. Những khu vực như vậy thường là điểm yếu, nơi các đứt gãy dễ kích hoạt trong tương lai.
Một trong những điểm đáng lo ngại là tốc độ trượt của đứt gãy này tương đối nhanh, khoảng hơn 3cm mỗi năm. Điều đó đồng nghĩa với việc năng lượng có thể tích tụ âm thầm trong thời gian dài trước khi giải phóng bằng một trận động đất lớn.
Trong trận động đất năm 2018, đứt gãy đã lan truyền với tốc độ “siêu cắt” (supershear) - nhanh hơn cả sóng địa chấn, khiến thiệt hại lan rộng trên diện lớn.
Các chuyên gia cảnh báo rằng khu vực này có thể trông yên bình trong thời gian dài, nhưng thực chất đang tích tụ rủi ro lớn dưới bề mặt.
Phát hiện mới đặt ra yêu cầu cấp thiết phải cập nhật bản đồ rủi ro thiên tai, không chỉ trên đất liền mà cả khu vực ngoài khơi gần bờ. Điều này đặc biệt quan trọng với các đô thị ven biển, cảng biển và khu dân cư nằm quanh các vịnh hẹp - nơi sóng thần có thể dâng cao nhanh chóng.
Việc tăng cường hệ thống quan trắc dưới đáy biển cũng được xem là chìa khóa để cải thiện khả năng cảnh báo sớm, giảm thiểu thiệt hại khi thảm họa xảy ra.
