 |
| Lãnh đạo các quốc gia tham dự Hội nghị Thượng đỉnh BRICS 2026 tại Ấn Độ. (Ảnh: Sputnik) |
Khi nhóm BRIC, tên gọi ban đầu của BRICS, mới xuất hiện, tổ chức này được đón nhận với sự thích thú như một cái tên viết tắt mới lạ giữa hàng loạt nhóm quốc tế trong thời đại toàn cầu hóa.
Khi dần trở thành một cấu trúc lâu dài, BRIC được xem như phiên bản khiêm tốn của một câu lạc bộ toàn cầu, tương tự một “G7 dành cho các nước nghèo hơn”.
Gần đây, BRICS lại trở thành đối tượng khiến nhiều bên lo ngại, trong đó có Tổng thống Mỹ Donald Trump, vì tiềm năng đe dọa vị thế thống trị của đồng USD.
Trước thềm Hội nghị Thượng đỉnh BRICS 2026 tại New Delhi, truyền thông phương Tây tập trung vào những khác biệt giữa các thành viên, qua đó mô tả khối như một tập hợp có giá trị tổng thể thấp hơn tổng sức mạnh của từng nước.
Tuy nhiên, những cách nhìn này bỏ qua ý nghĩa thực sự của BRICS: Đây có thể là một mô hình ban đầu của trật tự thế giới đa cực đang hình thành.
Trong khoảng 5 thế kỷ qua, tương ứng với phần lớn thời kỳ bá quyền toàn cầu của phương Tây, trật tự thế giới nhìn chung dựa trên sự thống trị của một cường quốc như Tây Ban Nha, Pháp, Anh hoặc Mỹ, hay sự kết hợp của các cường quốc châu Âu và hệ thống 2 cực Mỹ - Liên Xô.
Mô hình này vẫn tồn tại ở phương Tây thông qua NATO, AUKUS, các thể chế tài chính quốc tế và những liên minh do Mỹ dẫn dắt.
Các nước phương Tây không chỉ có lợi ích địa chính trị và địa kinh tế tương đồng mà còn chia sẻ một thế giới quan tương đối giống nhau.
BRICS lại hoàn toàn khác. Các thành viên có sự khác biệt rất lớn về dân số, lãnh thổ, sức mạnh kinh tế, quân sự, công nghệ và khoa học. Hệ thống chính trị cũng đa dạng, trong khi chính sách đối nội và đối ngoại thường đi theo những hướng khác nhau.
Quan trọng hơn, BRICS tập hợp nhiều nền văn minh lớn, gồm Trung Hoa và Khổng giáo, Ấn Độ và Hindu giáo, Hồi giáo, Ba Tư và Arab, Mỹ Latinh, châu Phi và Nga. Vì vậy, các thành viên không phải những quốc gia có cùng quan điểm mà phản ánh sự đa dạng của nhân loại.
BRICS cũng không có một nhà lãnh đạo duy nhất. Trung Quốc có 1,5 tỷ dân, nền kinh tế lớn nhất thế giới tính theo sức mua tương đương và vị thế dẫn đầu về công nghệ tiên tiến, nhưng không phải “ông chủ” của khối.
Nga là nền kinh tế lớn thứ 4 thế giới theo cùng thước đo và là một siêu cường hạt nhân cùng Mỹ, nhưng cũng không lãnh đạo BRICS.
Dù Nga cho rằng NATO đang tiến hành một cuộc chiến ủy nhiệm chống Nga tại Ukraine, Nga không tìm cách biến BRICS thành một khối chống phương Tây.
Ấn Độ là cường quốc kinh tế lớn thứ 3 trong nhóm và đã vượt qua Trung Quốc để trở thành quốc gia đông dân nhất thế giới. Ấn Độ vẫn duy trì quan hệ với Mỹ và Tây Âu, đồng thời phát triển quan hệ lịch sử với Nga, dù cảnh giác với Trung Quốc.
Iran và UAE thậm chí đang đứng ở 2 phía đối lập trong cuộc chiến liên quan đến Iran, Israel và Mỹ, nhưng BRICS không tan rã.
Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tới hội nghị tại Delhi, trong chuyến thăm Ấn Độ đầu tiên sau 7 năm. Điều này cho thấy Trung Quốc không muốn Mỹ lợi dụng những vấn đề trong quan hệ Trung - Ấn để kích động căng thẳng giữa 2 cường quốc châu Á.
Trong khi đó, Iran vừa đối đầu với các căn cứ Mỹ trong khu vực, vừa tiếp cận các quốc gia Arab láng giềng để thảo luận về một khuôn khổ an ninh khu vực tại Vịnh Ba Tư.
Độ bền của quan hệ Nga - Trung kể từ khi 2 nước bình thường hóa quan hệ năm 1989 cũng cho thấy những khác biệt có thể được quản lý trên cơ sở lợi ích chung.
Dù có hệ tư tưởng chính trị khác nhau, các nước BRICS cùng đề cao một số nguyên tắc quan trọng, trước hết là chủ quyền. Nga, Trung Quốc, Ấn Độ, Iran và các thành viên khác không chỉ đề cao chủ quyền mà còn tìm cách bảo vệ nguyên tắc này.
Gắn với chủ quyền là bình đẳng. Quan hệ Trung - Nga được tiến hành trên cơ sở bình đẳng, tương tự quan hệ của Nga với các đối tác BRICS khác như Brazil, Indonesia và Ai Cập.
Bình đẳng về chủ quyền cũng hàm ý không can thiệp vào chính trị nội bộ của quốc gia khác và tôn trọng quyền của mỗi dân tộc trong việc lựa chọn thể chế riêng.
BRICS không phải một liên minh hay liên minh chống phương Tây. Tuy nhiên, hoạt động của khối cho thấy khả năng hình thành một kiểu trật tự thế giới khác, trong đó sự đa dạng có thể phát triển, chủ quyền được tôn trọng, khác biệt có thể được quản lý và đồng thuận thay vì mệnh lệnh áp đặt trở thành nguyên tắc dẫn dắt.
Đây không phải một thế giới hoàn hảo. Việc ra quyết định sẽ khó khăn và xung đột, kể cả xung đột vũ trang, vẫn có thể xảy ra.
Tuy nhiên, mô hình này công bằng hơn một trật tự trong đó một quốc gia hoặc nhóm quốc gia có thể áp đặt luật lệ lên những nước khác, đặt ra quy tắc cho tất cả nhưng ngoại lệ cho chính mình, rồi phán xét và trừng phạt những bên bị coi là vi phạm.
