Những người 'làm giàu' kho tàng bảo vật quốc gia

Từng được mặc định chỉ nằm trong các bảo tàng công lập, hệ thống bảo vật quốc gia những năm gần đây đang trở thành một “không gian mở” với sự góp mặt ngày càng nhiều của các bộ sưu tập tư nhân.

Từ nỗ lực âm thầm của những nhà sưu tầm tâm huyết, nhiều cổ vật quý hiếm đã được hồi hương, bảo tồn và ghi danh vào hệ thống di sản cấp quốc gia, góp phần định hình diện mạo mới cho kho tàng di sản Việt Nam.

Góp phần làm phong phú di sản

Trong nhiều năm, khi nhắc đến bảo vật quốc gia, công chúng mặc định đó là những hiện vật nằm trong hệ thống bảo tàng công lập, thuộc sở hữu Nhà nước. Tuy nhiên, vài năm trở lại đây, ngày càng nhiều bảo vật quốc gia xuất hiện trong các bộ sưu tập tư nhân. Từ những hiện vật đơn lẻ, khu vực ngoài công lập đang dần hình thành lực lượng có khả năng bổ sung, góp phần định hình diện mạo hệ thống bảo vật quốc gia.

Hệ thống bảo vật quốc gia của Việt Nam được thiết lập từ năm 2012, với các đợt công nhận do Thủ tướng ký ban hành trên cơ sở thẩm định của Bộ VH,TT&DL. Trong một thời gian dài, toàn bộ bảo vật được công nhận đều thuộc sở hữu Nhà nước, tập trung tại các bảo tàng, di tích và thiết chế văn hóa công lập.

Phải đến những năm gần đây, các hiện vật thuộc sở hữu tư nhân mới bắt đầu xuất hiện trong danh sách bảo vật quốc gia. Dù số lượng còn khiêm tốn, chỉ khoảng trên 20 hiện vật trong tổng số 357 bảo vật quốc gia, nhưng cho thấy sự thay đổi khi hệ thống bảo vật quốc gia trở thành “không gian mở” để mọi người dân đều có thể tham gia “làm giàu” cho di sản.

Một trong những nhà sưu tập tư nhân đầu tiên có hiện vật được công nhận bảo vật quốc gia là ông Nguyễn Văn Kính (Bảo tàng Kính Hoa, Hà Nội). Với các hiện vật văn hóa Đông Sơn như trống đồng, thạp đồng trong bộ sưu tập “Kính Hoa”, ông không chỉ nắm giữ những cổ vật quý hiếm mà còn đưa chúng bước vào hệ thống di sản cấp quốc gia.

Theo ông Kính, bắt đầu từ đợt xét tặng thứ 9 (2022), bộ trống đồng Kính Hoa được ghi danh vào hệ thống bảo vật quốc gia. Sau đó, ông liên tiếp hoàn thiện hồ sơ cho các cổ vật trong bộ sưu tập; năm 2023, trống đồng Kính Hoa II và thạp đồng Kính Hoa tiếp tục được công nhận.

Ở các đợt xét duyệt sau, và mới đây nhất là đợt 14 ông Kính có đến 4 hiện vật được công nhận, gồm: muôi đồng, chuông đồng, áo giáp đồng, chậu trống đồng. Tất cả các bảo vật này đều có niên đại thuộc văn hóa Đông Sơn (khoảng thế kỷ I - II trước và sau Công nguyên), hiện các bảo vật này được lưu giữ tại Bảo tàng Kính Hoa.

Một trường hợp khác là nhà sưu tập Nguyễn Thế Hồng, người sáng lập Bảo tàng Hoàng gia Nam Hồng (Bắc Ninh). Không dừng lại ở việc sở hữu cổ vật, ông đã xây dựng một bảo tàng tư nhân quy mô, lưu giữ hàng nghìn hiện vật từ nhiều giai đoạn lịch sử.

Đáng chú ý, trong số đó có những bảo vật quốc gia như thạp đồng Đông Sơn hay ấn vàng “Hoàng đế chi bảo”, là hiện vật từng được mua lại từ nước ngoài với giá trị rất lớn. Trải qua hơn 20 năm dày công sưu tầm, ông Hồng đã từng bước kiến tạo một thiết chế văn hóa tiêu biểu ngoài công lập.

Trong khi đó, nhà sưu tập Đào Danh Đức (Hà Nội) lại mở ra một hướng tiếp cận khác. Với 2 hiện vật thuộc văn hóa Óc Eo như tượng Phật, tượng thần Vishnu bằng đá vừa được công nhận, bộ sưu tập của ông không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn gắn với nghiên cứu khảo cổ học và lịch sử tôn giáo.

Quyết định công nhận bảo vật quốc gia đợt 14 cũng ghi nhận thêm các hiện vật thuộc sở hữu tư nhân, như tượng gốm men Tam quan Đại đế của nhà sưu tập Lê Thanh Nghĩa và bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc thuộc Bảo tàng Gốm thời dựng nước do diễn viên Chi Bảo sáng lập.

Việc các hiện vật này được đưa vào danh sách bảo vật quốc gia đã cho thấy vai trò của các nhà sưu tập tư nhân đang mở rộng sang những lĩnh vực vốn trước đây gần như thuộc về các cơ quan nghiên cứu chuyên ngành.

Nhiều người chưa sẵn sàng công khai

Theo Cục Di sản văn hóa, các nhà sưu tập tư nhân không chỉ giữ vai trò bảo quản hiện vật, mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình hình thành nguồn bảo vật quốc gia. Trên thực tế, nhiều hiện vật quý hiếm được phát hiện, mua lại hoặc hồi hương từ nước ngoài thông qua nỗ lực cá nhân. Việc một nhà sưu tập sẵn sàng bỏ ra hàng triệu USD để sở hữu cổ vật, sau đó hoàn thiện hồ sơ khoa học và đưa hiện vật vào danh sách xét duyệt, cho thấy một cơ chế bổ sung nguồn lực mới cho hệ thống di sản.

Điều đó cũng chứng minh, bảo vật quốc gia không chỉ được phát hiện trong các cuộc khai quật hay lưu giữ sẵn trong bảo tàng, mà còn được “tạo nguồn” từ chính các bộ sưu tập tư nhân. Dù số lượng ít nhưng ảnh hưởng của họ đối với hệ thống bảo vật quốc gia ngày càng sâu sắc.

Theo giới bảo tồn, sự gia tăng vai trò của tư nhân trong hệ thống bảo vật quốc gia cũng kéo theo nhiều vấn đề cần được nhìn nhận thấu đáo. Trước hết là khung pháp lý liên quan đến quyền sở hữu và trách nhiệm bảo quản. Sau đó là việc cân bằng giữa quyền lợi của chủ sở hữu và lợi ích cộng đồng.

Thực tế cho thấy vẫn còn nhiều nhà sưu tập chưa sẵn sàng công khai hiện vật, một phần do họ lo ngại về thủ tục, một phần do thiếu cơ chế bảo đảm quyền lợi. Điều này khiến nhiều hiện vật đang nằm ngoài hệ thống di sản chính thức.

Đặc biệt là câu chuyện bảo quản và phát huy giá trị. Không phải bộ sưu tập tư nhân nào cũng có điều kiện bảo quản đạt chuẩn như các bảo tàng lớn. Việc khuyến khích hợp tác giữa khu vực công - tư, vì thế trở thành một hướng đi cần thiết.

Dù còn nhiều hạn chế nhưng không thể phủ nhận các nhà sưu tập tư nhân đang góp phần “làm giàu” cho hệ thống bảo vật quốc gia nói riêng và di sản Việt Nam nói chung. Khi di sản không còn là câu chuyện riêng của Nhà nước mà trở thành trách nhiệm chung của toàn xã hội, hệ thống bảo vật quốc gia mới có thể phát triển theo hướng phong phú và bền vững.