Khăn Piêu - giữ hồn văn hóa phụ nữ dân tộc Thái

Không chỉ là trang phục, khăn Piêu còn gửi gắm tâm hồn, ký ức và niềm tự hào của cộng đồng người Thái, được dệt nên từ những đường kim, mũi chỉ lặng thầm của bàn tay khéo léo người phụ nữ.

Biểu tượng văn hóa gắn bó với đời sống người Thái Sơn La

Ở các bản làng người Thái tại Sơn La, từ Yên Châu, Mai Sơn đến các xã Mường Bú, Thuận Châu, Sông Mã, Sốp Cộp, hình ảnh người phụ nữ trong bộ váy áo truyền thống, đầu đội khăn Piêu đã trở thành nét quen thuộc trong sinh hoạt thường ngày cũng như những dịp lễ hội. Với người Thái, khăn Piêu không chỉ để làm đẹp mà còn mang theo ký ức, cội nguồn và nếp nhà của mỗi gia đình.

Khăn Piêu truyền thống thường được dệt từ sợi bông, nhuộm chàm đen, có chiều dài khoảng 140 - 150cm. Hoa văn tập trung ở hai đầu khăn, nổi bật với phần “cút Piêu” - những cuộn vải nhỏ hình trôn ốc, đính theo số lẻ như 1, 3, 5... Theo quan niệm của người Thái, số lẻ là “số sinh”, tượng trưng cho sự sinh sôi, phát triển và may mắn. Piêu ba cút thường dành cho phụ nữ trẻ, trong khi những chiếc Piêu nhiều cút hơn được dùng trong dịp trang trọng hoặc để biếu tặng bậc trưởng bối, người được kính trọng.

Hoa văn trên khăn Piêu được xem là “ngôn ngữ” riêng của người Thái, phản ánh thế giới quan và đời sống tinh thần gắn bó mật thiết với núi rừng, bản mường. Đó là hình sóng nước, răng cưa, xương cá, hoa ban, quả trám... mỗi họa tiết đều mang ý nghĩa cầu mong bình an, hạnh phúc, sự thủy chung và gắn kết cộng đồng.

Theo bà Hoàng Thị Thoát - Chủ nhiệm Câu lạc bộ Bảo tồn văn hóa Thái xã Yên Châu, khăn Piêu không đơn thuần là một món đồ trong trang phục truyền thống mà còn mang giá trị tinh thần sâu sắc.

“Với người Thái, khăn Piêu gắn bó với người phụ nữ từ khi còn nhỏ cho đến lúc về với tổ tiên. Mỗi đường kim, mũi chỉ đều gửi gắm quan niệm sống, ước vọng về hạnh phúc, sự thủy chung và bình an. Nhìn vào chiếc khăn Piêu, có thể phần nào hiểu được nếp nhà, gia phong và sự khéo léo của người phụ nữ”, bà Thoát chia sẻ.

Bàn tay người phụ nữ và nghề thêu Piêu truyền thống

Điểm đặc biệt trong kỹ thuật làm khăn Piêu là cách thêu ngược. Người thêu làm việc ở mặt trái của vải nhưng hoa văn lại hiện lên hoàn chỉnh, cân đối ở mặt phải. Không cần bản vẽ hay đo đếm, tất cả đều dựa vào trí nhớ, kinh nghiệm và cảm nhận thẩm mỹ được truyền dạy qua nhiều thế hệ.

Để hoàn thành một chiếc khăn Piêu đúng chuẩn truyền thống, người phụ nữ Thái có thể mất từ vài tuần đến cả tháng. Công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và óc thẩm mỹ tinh tế. Vì vậy, từ lâu, thêu khăn Piêu được xem là “thước đo” sự đảm đang, khéo léo của con gái Thái.

Ngay từ khi còn nhỏ, các bé gái đã được bà, mẹ cầm tay dạy từng mũi kim, đường chỉ. Những buổi thêu Piêu bên bếp lửa không chỉ là lúc học nghề mà còn là không gian truyền dạy nếp sống, cách ứng xử, sự dịu dàng và nhẫn nại - những giá trị cốt lõi trong đời sống người phụ nữ Thái.

Giữ nghề giữa nhịp sống hiện đại

Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi của đời sống xã hội, nghề thêu khăn Piêu truyền thống ở Sơn La đang đứng trước nguy cơ mai một. Nhiều bạn trẻ không còn biết thêu Piêu, thay vào đó sử dụng các sản phẩm may sẵn, tiện lợi.

Trước thực trạng đó, tại xã Yên Châu, Câu lạc bộ “Mô hình nét đẹp khăn Piêu”, Câu lạc bộ "Bảo tồn văn hóa Thái Yên Châu" đã được thành lập, trở thành điểm sáng trong công tác bảo tồn văn hóa dân tộc Thái.

Chị Hoàng Thị Trường - Chủ nhiệm câu lạc bộ, cho biết: “Khăn Piêu là món đồ không thể thiếu đối với người phụ nữ Thái Yên Châu. Từ khi còn bé đến lúc trưởng thành, con gái Thái đều được mẹ dạy thêu thùa, may vá, dệt vải làm khăn. Tuy nhiên, hiện nay nhiều em trẻ không còn biết cách thêu Piêu theo lối truyền thống. Vì vậy, câu lạc bộ được thành lập với mục tiêu truyền dạy lại những nét đẹp ấy”.

Hiện nay, câu lạc bộ đang trực tiếp truyền dạy kỹ thuật thêu khăn Piêu truyền thống cho gần 20 bé gái trên địa bàn. Bên cạnh việc dạy thêu, các thành viên câu lạc bộ còn hướng dẫn các điệu múa truyền thống gắn với khăn Piêu, giúp các em hiểu sâu hơn về giá trị văn hóa của dân tộc mình. Đây cũng là mô hình điểm của Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Yên Châu, dự kiến được nhân rộng trong thời gian tới.

Thế hệ trẻ tiếp nối, giữ hồn Piêu cho mai sau

Không chỉ ở Yên Châu, tại phường Chiềng An, nghề thêu khăn Piêu vẫn được nhiều phụ nữ duy trì. Các câu lạc bộ thêu không chỉ tạo ra sản phẩm thủ công truyền thống mà còn góp phần giúp chị em có thêm nguồn thu nhập, đồng thời bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

Trong những buổi sinh hoạt câu lạc bộ, không chỉ có các bà, các mẹ mà còn có sự tham gia hào hứng của nhiều em nhỏ. Trong không gian nhà sàn ấm cúng, những mũi kim lặng lẽ nối tiếp nhau, tạo nên sự kết nối tự nhiên giữa các thế hệ.

Em Tòng Ánh Tuyết, bản Trung Tâm, chia sẻ: “Mẹ em là thành viên câu lạc bộ thêu khăn Piêu của bản. Ngoài thời gian đi học, những lúc rảnh em học thêu cùng mẹ và các cô, các bác trong câu lạc bộ. Giờ em đã có thể tự thêu chiếc khăn Piêu cho mình để dùng trong ngày hội, ngày lễ. Em rất yêu bản sắc dân tộc mình và muốn học nhiều hơn nữa”.

Còn chị Cà Thị Thương, thành viên câu lạc bộ thêu khăn Piêu bản Tam Quỳnh, phường Chiềng An, cho biết tham gia câu lạc bộ, chị được hướng dẫn từng mũi thêu, hoa văn trên khăn Piêu.

“Học thêu không khó, nhưng để thành kỹ năng thì mất nhiều thời gian. Tôi học khoảng hai tuần mới thêu được các hình hoa văn cơ bản. Đến nay, tôi đã thêu thành thạo và dạy lại cho các con của mình”, chị Thương nói.

Câu chuyện của Ánh Tuyết hay chị Thương cho thấy, khi văn hóa được truyền dạy bằng tình yêu và sự kiên trì, thế hệ trẻ hoàn toàn có thể tiếp nhận và tự hào gìn giữ bản sắc của dân tộc mình.

Giữa vòng quay của đời sống hiện đại, chiếc khăn Piêu vẫn hiện diện lặng lẽ nhưng bền bỉ trong đời sống người Thái Sơn La. Đó không chỉ là một dải vải thêu hoa văn, mà còn là linh hồn của bản mường, là sợi chỉ nối quá khứ với hiện tại và tương lai. Giữ được khăn Piêu cũng chính là giữ được hồn văn hóa Thái nơi miền núi Tây Bắc.