Kiến trúc đặc sắc của Bạch Dinh. Ảnh: Việt Văn
Với vị thế đặc biệt "lưng tựa núi, mặt hướng biển", nơi đây không chỉ là một danh thắng tuyệt đẹp mà còn mang giá trị lớn về lịch sử và kiến trúc.
Trước khi công trình hiện hữu, vị trí này vốn là pháo đài Phước Thắng được triều Nguyễn xây dựng từ năm 1824 để kiểm soát cửa biển Cần Giờ. Sáng mùng 8 Tết Kỷ Mùi (10.2.1859), tại đây đã diễn ra trận đánh quyết liệt của quân lính nhà Nguyễn chống lại liên quân Pháp - Tây Ban Nha.
Dù không giành được thắng lợi, nhưng ý chí chiến đấu và lòng dũng cảm của các binh sĩ tại pháo đài đã mở đầu cho tinh thần kháng chiến chống thực dân Pháp, cổ vũ mạnh mẽ phong trào đánh giặc của nhân dân Nam Kỳ. Những khẩu thần công hiện đang được trưng bày tại Bạch Dinh đa phần là súng do Pháp chế tạo vào khoảng cuối thế kỷ 19.
Về sau, người Pháp đã cho xây dựng Bạch Dinh theo phong cách kiến trúc châu Âu cuối thế kỷ 19. Tòa nhà nổi bật với 3 tầng (tầng ngầm, tầng trệt và tầng lầu) cùng hệ thống tường dày, cửa vòm và các họa tiết trang trí hoa mỹ. Toàn bộ không gian kiến trúc hòa quyện tinh tế với thiên nhiên, từ những bậc thang đá đến hàng cây sứ cổ thụ, tạo nên vẻ đẹp trang nhã giữa nền xanh của núi rừng. Công trình này từng là nơi nghỉ dưỡng của các Toàn quyền Đông Dương, phản ánh rõ nét dấu ấn thẩm mỹ và mục đích sử dụng của chính quyền thực dân thời bấy giờ.
Đáng chú ý, Bạch Dinh còn là nơi lưu dấu những năm tháng thăng trầm của vua Thành Thái. Do có những hoạt động bí mật nhằm chống lại sự cai trị của thực dân Pháp, ông bị buộc thoái vị vào năm 1907. Ngày 12.9.1907, nhà vua bị đưa về Vũng Tàu an trí tại chính tòa nhà Bạch Dinh dưới sự giám sát chặt chẽ, trước khi bị đưa đi lưu đày tại đảo Réunion vào năm 1916. Hình ảnh vị quân vương yêu nước dù bị quản thúc vẫn luôn nhận được sự kính trọng thầm lặng từ người dân địa phương.
Trải qua hơn một thế kỷ, Bạch Dinh ngày nay không chỉ là chứng tích lịch sử mà còn là di sản kiến trúc, danh thắng có giá trị. Công tác bảo tồn di tích hiện nay luôn chú trọng sự hài hòa giữa việc gìn giữ các yếu tố gốc và khai thác phục vụ nghiên cứu, giáo dục văn hóa, góp phần nâng cao ý thức bảo vệ di sản trong cộng đồng.
