Để học sinh sử dụng AI một cách thông minh và có trách nhiệm

Bộ GD&ĐT yêu cầu các cơ sở giáo dục hướng dẫn học sinh sử dụng công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) an toàn và có trách nhiệm; trong đó quan tâm các kỹ năng kiểm chứng thông tin, nhận diện tin giả/nội dung giả mạo, trích dẫn nguồn và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

ThS Lê Trung Kiên - Phó Viện trưởng Viện Tâm lý Giáo dục và Đào tạo, Hiệu trưởng Trường Phổ thông Phùng Hưng (Sóc Sơn, Hà Nội) có một số chia sẻ về vấn đề này.

Định hướng đúng đắn

- Dưới góc nhìn chuyên gia, ông đánh giá ra sao về chủ trương này của Bộ GD&ĐT?

Chủ trương của Bộ GD&ĐT là rất cần thiết và kịp thời, đặc biệt trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang phát triển nhanh chóng và ngày càng trở nên phổ biến trong đời sống, học tập của học sinh. Các em học sinh ngày nay sinh ra trong một thế giới mà AI đã tồn tại và trở thành một phần không thể tách rời. Không có lý do gì để cố gạt AI ra khỏi đời sống của các em.

Vậy nên theo tôi, điều quan trọng nhất là chúng ta cần thay đổi cách tiếp cận đối với AI trong giáo dục. Thay vì chỉ quan tâm đến việc học sinh có được phép sử dụng AI hay không, chúng ta cần tập trung vào câu hỏi: Làm thế nào để học sinh sử dụng AI một cách thông minh, có trách nhiệm và thực sự phục vụ cho quá trình học tập?

Thực tế, AI có thể đưa ra những câu trả lời rất mạch lạc, thuyết phục nhưng không phải lúc nào cũng chính xác. Đặc biệt, với khả năng tạo ra hình ảnh, âm thanh và video giả mạo ngày càng tinh vi, học sinh rất dễ tiếp nhận những thông tin sai lệch nếu thiếu kỹ năng kiểm chứng. Vì vậy, việc Bộ GD&ĐT nhấn mạnh các kỹ năng nhận diện thông tin giả, kiểm chứng nguồn tin và bảo vệ dữ liệu cá nhân là rất xác đáng.

- Nói như vậy nhưng chắc hẳn, việc sử dụng AI trong giáo dục một cách hiệu quả cũng gặp không ít những thách thức thưa ông?

Tôi cho rằng chúng ta cũng cần nhìn vấn đề ở một tầng sâu hơn. Thách thức lớn nhất của AI trong giáo dục không chỉ là nguy cơ học sinh tiếp nhận thông tin sai, mà còn là nguy cơ các em dần đánh mất thói quen tự suy nghĩ nếu quá phụ thuộc vào công nghệ. Đây mới là rủi ro lớn nhất.

Một học sinh có thể sử dụng AI để hoàn thành bài tập rất nhanh, nhưng nếu không hiểu được nội dung, không giải thích được cách làm hoặc không có khả năng phản biện kết quả do AI tạo ra thì về bản chất, quá trình học tập chưa thực sự diễn ra.

Bởi vậy, giáo dục AI không nên chỉ dừng ở những quy tắc về an toàn công nghệ, mà cần hướng tới phát triển năng lực tư duy độc lập, tư duy phản biện, đạo đức học thuật và trách nhiệm cá nhân. Học sinh cần hiểu rằng, AI là công cụ hỗ trợ quá trình tìm hiểu và sáng tạo, chứ không phải công cụ thay thế tư duy của chính mình.

Tôi nghĩ rằng đây là cơ hội để chúng ta đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá. Khi AI có thể hỗ trợ tạo ra một bài văn, giải một bài toán hay tổng hợp tài liệu chỉ trong vài giây, giáo viên cần quan tâm nhiều hơn đến quá trình học sinh tìm hiểu vấn đề, cách các em lập luận, kiểm chứng và vận dụng kiến thức, thay vì chỉ đánh giá sản phẩm cuối cùng.

Mục tiêu cuối cùng không phải là đào tạo những học sinh giỏi sử dụng AI, mà là những học sinh có đủ tri thức, bản lĩnh và năng lực tư duy để làm chủ AI.

Công nghệ không thể thay thế tư duy con người

- Với thực tế tại Trường Phổ thông Phùng Hưng, việc này được nhà trường triển khai như thế nào và có những thuận lợi, khó khăn ra sao?

Tại Trường Phổ thông Phùng Hưng, chúng tôi xác định việc ứng dụng công nghệ, trong đó AI phải phục vụ mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển năng lực thực chất của học sinh.

Nhà trường hiện đã ứng dụng các nền tảng học tập số, trong đó có hệ thống LMS hỗ trợ giao nhiệm vụ học tập theo hướng cá nhân hóa. Đây là một trong những nền tảng thuận lợi để chúng tôi từng bước phát triển các hoạt động giáo dục về năng lực số và sử dụng AI an toàn, có trách nhiệm.

Về định hướng triển khai, chúng tôi chú trọng việc lồng ghép các kỹ năng sử dụng AI vào quá trình dạy học, thay vì coi đây đơn thuần là một nội dung công nghệ độc lập.

Chẳng hạn, trong những hoạt động tìm kiếm thông tin, nghiên cứu hoặc thực hiện dự án học tập, học sinh cần được hướng dẫn cách đối chiếu thông tin từ nhiều nguồn, phân biệt giữa thông tin có căn cứ và nội dung do AI tạo ra, ghi nhận nguồn tài liệu tham khảo và minh bạch về việc sử dụng AI trong sản phẩm học tập của mình.

Một nội dung khác mà nhà trường đặc biệt quan tâm là giúp học sinh nhận thức được ranh giới giữa sử dụng AI để hỗ trợ học tập và sử dụng AI để làm thay việc học. Chúng tôi muốn các em biết cách đặt câu hỏi, trao đổi, khai thác AI để tìm hiểu kiến thức, nhưng đồng thời phải có khả năng tự giải thích, đánh giá và chịu trách nhiệm về kết quả học tập của mình.

Bên cạnh đó, việc bảo vệ thông tin cá nhân, hình ảnh và dữ liệu của bản thân cũng như của người khác cần được giáo dục thông qua những tình huống gần gũi với đời sống học sinh.

Đặc biệt, ở một trường liên cấp như Phùng Hưng, nội dung và phương pháp hướng dẫn phải được thiết kế phù hợp với từng độ tuổi. Học sinh tiểu học cần những quy tắc đơn giản, dễ ghi nhớ và sự giám sát chặt chẽ của người lớn; trong khi học sinh THCS và THPT cần được tiếp cận sâu hơn với các vấn đề về kiểm chứng thông tin, quyền riêng tư, bản quyền và đạo đức học thuật.

Về thuận lợi, học sinh hiện nay có khả năng tiếp cận và thích nghi với công nghệ khá nhanh. Nhà trường cũng trang bị đầy đủ các điều kiện cần thiết cho học sinh trải nghiệm, học tập. Các công cụ AI cũng tạo ra nhiều cơ hội để giáo viên đổi mới phương pháp giảng dạy, thiết kế hoạt động học tập phong phú hơn và hỗ trợ học sinh theo năng lực cá nhân.

Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất không hẳn nằm ở hạ tầng công nghệ mà ở việc xây dựng được nhận thức và phương pháp sử dụng AI đúng đắn cho cả giáo viên lẫn học sinh. Bản thân giáo viên cũng cần được bồi dưỡng thường xuyên để hiểu rõ khả năng, giới hạn và rủi ro của các công cụ AI.

Bên cạnh đó, việc phân định thế nào là sử dụng AI hợp lý, thế nào là lệ thuộc hoặc thiếu trung thực trong học tập cũng đòi hỏi những hướng dẫn cụ thể, thống nhất và phù hợp với từng môn học. Ngoài ra, sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường là yếu tố rất quan trọng, bởi học sinh có thể tiếp cận AI ngoài phạm vi lớp học, nơi giáo viên khó có thể trực tiếp giám sát.

Về lâu dài, điều chúng ta cần xây dựng không chỉ là một bộ quy tắc sử dụng AI, mà là một văn hóa học tập trong đó công nghệ được sử dụng có trách nhiệm, tính trung thực được đề cao và năng lực tư duy độc lập của học sinh luôn là giá trị cốt lõi.

- Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi!