Bão địa từ mạnh bất ngờ đến sớm

Mặt trời những ngày qua cho thấy dấu hiệu “thức giấc” rõ rệt khi ngày 18.1 ghi nhận một đợt bùng phát Mặt trời cấp X - cấp độ mạnh nhất trong thang đo các vụ phun trào năng lượng.

Vụ bùng phát này đã giải phóng một đám phun trào vành nhật hoa (CME) đồ sộ, di chuyển với tốc độ cao và hướng thẳng về phía Trái đất.

Theo Trung tâm Dự báo Thời tiết Không gian của Cơ quan Khí quyển và Đại dương Mỹ (NOAA), sóng xung kích từ CME đã chạm Trái đất vào 2h38 chiều 19.1 (theo giờ Mỹ), tức 2h38 sáng 20.1 theo giờ Việt Nam, sớm hơn nhiều so với một số kịch bản ban đầu.

Ngay sau thời điểm va chạm, bão địa từ cấp G4 - mức nghiêm trọng - nhanh chóng hình thành, khiến giới khoa học phải nâng cảnh báo.

Các nhà dự báo cho biết cơn bão địa từ này chưa kết thúc ngay, bởi khối CME vẫn tiếp tục đi ngang qua Trái đất trong nhiều giờ. Điều đó đồng nghĩa với nguy cơ hoạt động địa từ duy trì ở mức cao, kéo theo hàng loạt tác động dây chuyền lên không gian gần Trái đất.

Không giống các hiện tượng thời tiết thông thường, CME là một trong những đối tượng khó dự báo nhất của thời tiết không gian. Ba yếu tố quyết định mức độ nguy hiểm của nó gồm tốc độ, quỹ đạo và đặc biệt là hướng từ trường mà CME mang theo.

Nếu từ trường này quay về phía nam, nó có thể kết nối trực tiếp với từ trường Trái đất, tạo điều kiện để năng lượng Mặt trời tràn mạnh vào từ quyển, kích hoạt bão địa từ dữ dội.

Ngược lại, nếu từ trường hướng về phía bắc, Trái đất có thể “đỡ đòn” tốt hơn, khiến tác động suy giảm đáng kể.

Trong thực tế, nhiều CME chứa từ trường pha trộn, lúc nam lúc bắc, khiến hoạt động địa từ biến động thất thường, lúc mạnh lúc yếu. Chính vì vậy, ngay cả khi CME đã tới nơi, các nhà khoa học vẫn phải chờ dữ liệu đo đạc trực tiếp từ các vệ tinh giám sát gió Mặt trời như DSCOVR hay ACE để đánh giá chính xác mức độ nguy hiểm.

Bão địa từ được phân loại từ G1 (nhẹ) đến G5 (cực đoan). Với cấp G4, đây không còn là hiện tượng “đẹp để ngắm” mà là mối đe dọa thực sự đối với hạ tầng công nghệ.

Những cơn bão ở mức này có thể:

Làm gián đoạn hoạt động vệ tinh, buộc một số hệ thống phải chuyển sang chế độ an toàn.

Gây sai lệch tín hiệu GPS, ảnh hưởng đến hàng không, hàng hải và các hoạt động cần định vị chính xác cao.

Tăng lực cản khí quyển ở quỹ đạo thấp, khiến vệ tinh và tàu vũ trụ mất độ cao nhanh hơn dự kiến.

Ở mặt tích cực hiếm hoi, bão địa từ mạnh có thể đẩy cực quang lan xa khỏi các vùng cực, xuất hiện tại những vĩ độ trung bình - nơi bình thường rất hiếm khi được chứng kiến.

Sự kiện bão địa từ ập đến sớm lần này là minh chứng rõ nét cho thực tế: Trái đất ngày càng dễ tổn thương trước biến động từ Mặt trời, đặc biệt trong bối cảnh xã hội phụ thuộc sâu vào vệ tinh, viễn thông và các hệ thống định vị toàn cầu.