Chi tiết tin tức
A- A A+ | Trong Tăng tương phản Giảm tương phản

Trồng xen cây dược liệu dưới tán rừng gỗ lớn mở lối thoát nghèo ở Sông Kôn

Đà Nẵng - Trồng xen dược liệu dưới tán rừng gỗ lớn đang giúp người nghèo xã Sông Kôn (Đà Nẵng) giải bài toán mưu sinh trước mắt để thoát nghèo bền vững.

Trồng xen cây dược liệu dưới tán rừng gỗ lớn mở lối thoát nghèo ở Sông Kôn

Anh Pơ loong Cường (thôn Pa Coong, xã Sông Kôn) chăm sóc rừng quế lâu năm; mô hình giữ rừng lấy hạt kết hợp nuôi cây dược liệu dưới tán đang giúp nhiều hộ dân vùng cao thoát nghèo. Ảnh: Nguyễn Linh

Khoảng trống thu nhập từ những đồi trồng cây keo ngắn ngày

Trên những sườn đồi dốc đứng của xã vùng cao Sông Kôn thuộc thành phố Đà Nẵng, đất lâm nghiệp bao đời nay là nguồn sinh kế căn bản nhất của bà con đồng bào địa phương. Thế nhưng, thực tế sản xuất trong nhiều thập kỷ qua lại phản chiếu một nghịch lý dai dẳng là đất rừng rộng lớn nhưng người làm rừng vẫn loay hoay trong cảnh khó nghèo. Nguyên nhân trực tiếp xuất phát từ thói quen canh tác độc canh cây keo lai theo chu kỳ ngắn hạn.

Với tâm lý cần tiền mặt gấp để trang trải những nhu cầu cấp bách của cuộc sống gia đình, phần lớn các hộ nghèo đều chọn trồng keo bởi chỉ sau bốn đến năm năm là có thể bán thô cho các xưởng băm dăm gỗ. Tuy vậy, chu kỳ khai thác ngắn ngày này lại tạo thành một chiếc bẫy thu nhập vô hình. Sau mỗi lần đốn hạ trắng đồi keo, trừ đi các khoản chi phí mua cây giống, phân bón, thuê nhân công vận chuyển từ các sườn dốc hiểm trở, khoản tiền còm cõi còn lại nhanh chóng tan biến vào tiền ăn uống, thuốc men hằng ngày. Người nông dân lại rơi vào cảnh thiếu vốn, tiếp tục vay mượn để xuống giống chu kỳ mới và cái nghèo cứ thế bám riết lấy cuộc đời họ.

Không chỉ gây bấp bênh về mặt kinh tế, thực trạng đốn sạch những cánh rừng keo non còn để lại những vết thương sâu sắc trên vùng đất đầu nguồn. Cứ mỗi đợt mưa bão lớn đổ bộ vào dải đất miền Trung, những triền đồi keo vừa bị khai thác trơ trọi gốc cây lập tức biến thành điểm tích tụ dòng chảy, gây xói lở đất nghiêm trọng, cuốn trôi lớp đất mặt màu mỡ và đe dọa trực tiếp đến cuộc sống bình yên của các khu dân cư dưới chân đồi. Sau khi thực hiện đề án sáp nhập ba xã cũ về thành một đơn vị hành chính, toàn xã Sông Kôn hiện nay mới chỉ duy trì được khoảng một trăm năm mươi hécta rừng gỗ lớn, cơ cấu chủ yếu là cây quế cùng một phần nhỏ diện tích trồng cây giổi.

Nguyên nhân sâu xa khiến diện tích rừng gỗ lớn chậm phát triển và bà con khó dứt bỏ cây keo chính là khoảng trống thu nhập kéo dài. Trồng cây gỗ lớn bản địa như quế, sao đen hay giổi đòi hỏi thời gian chăm sóc ròng rã suốt mười đến hai mươi năm mới có thể thu hoạch thân gỗ. Đối với những hộ nghèo chạy ăn từng bữa, việc bắt họ phải chờ đợi cả chục năm mà không có đồng tiền nào chảy vào túi là điều bất khả thi. Nỗi lo đứt bữa thường trực buộc họ phải chọn loại cây cho tiền nhanh dù giá trị bèo bọt. Mặt khác, giá cây giống lâm nghiệp chất lượng cao cùng chi phí phân bón ban đầu là rào cản tài chính quá lớn đối với đồng bào thiểu số, khiến việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng vùng cao nhiều năm liền rơi vào thế bế tắc.

Lấy ngắn nuôi dài từ củ ba kích và những mùa quả quế dưới tán rừng

Để phá vỡ khoảng trống thu nhập nguy hiểm này, giải pháp đột phá và sát sườn nhất được người dân và chính quyền xã Sông Kôn tìm ra chính là phương thức canh tác đa tầng tán, lấy ngắn nuôi dài bằng cách đưa cây dược liệu vào sinh sống dưới bóng mát của những cánh rừng gỗ lớn lâu năm. Thay vì để tầng mặt đất rừng bị bỏ hoang trong thời gian dài chờ cây lấy gỗ khép tán, người dân đã tận dụng độ ẩm, lớp mùn hữu cơ tự nhiên và không khí mát lành dưới tán cây cổ thụ để trồng xen các loại cây dược liệu bản địa có giá trị kinh tế cao, mở ra dòng tiền nuôi sống gia đình từng ngày.

Xã vùng cao Sông Kôn (TP Đà Nẵng) rộn rã cờ hoa. Ảnh: UBND xã Sông Kôn
Xã vùng cao Sông Kôn (TP Đà Nẵng) rộn rã cờ hoa. Ảnh: UBND xã Sông Kôn

Mô hình thoát nghèo của gia đình bà A Rất ChRoi ở thôn Pho là một minh chứng sống động cho giải pháp đưa cây thuốc vào giữ đất rừng. Trước đây, toàn bộ kinh tế của gia đình bà đều dựa vào việc trồng keo nhưng cuộc sống vẫn quanh năm thiếu trước hụt sau do giá keo bấp bênh và năng suất thấp.

Khi được Nhà nước trợ lực nguồn cây giống theo chương trình phát triển rừng gỗ lớn, bà ChRoi đã mạnh dạn chuyển đổi toàn bộ bốn hécta đất đồi trước kia sang trồng cây quế và cây sao đen. Nhận thức rõ ràng việc trồng gỗ lớn sẽ tạo ra một khoảng trống kinh tế kéo dài nhiều năm, bà đã chủ động đưa cây ba kích vào trồng xen canh dày đặc dưới tán rừng. Cây ba kích vốn là loại dược liệu quý ưa bóng râm, phát triển rất mạnh mẽ nhờ vào tầng đất ẩm và bóng mát che chở của cây quế và sao đen.

Nguồn thu nhập định kỳ từ củ ba kích đã kịp thời khỏa lấp khoảng trống tài chính, cung cấp cho gia đình bà nguồn tiền mặt ổn định để mua sắm vật dụng, chi trả tiền học hành cho con cái và tái đầu tư chăm sóc cho cánh rừng mà không còn phải bận tâm nghĩ đến việc đốn non cây gỗ lớn để bán thô như trước.

Bên cạnh mô hình cây dược liệu ba kích, giải pháp khai thác đa giá trị từ chính cây quế lâu năm cũng xóa tan hoàn toàn định kiến cho rằng trồng rừng là phải đợi đến ngày chặt cây mới có tiền. Điển hình như câu chuyện của anh Pơ loong Cường tại thôn Pa Coong, người đang sở hữu và quản lý 5 hécta quế, trong đó có nhiều vạt rừng cổ thụ được xuống giống từ tận năm 1998.

Anh Cường chia sẻ kinh nghiệm rằng, cây quế có chu kỳ sống dài nhưng lại cho phép người trồng thu hái liên tục theo từng giai đoạn phát triển. Sau khoảng sáu đến tám năm chăm sóc, người dân có thể bắt đầu tỉa thưa những cành nhánh rậm rạp và những cây sinh trưởng kém để bán vỏ, lá và gỗ vụn cho các cơ sở chế biến tinh dầu, vừa tạo ra nguồn thu đều đặn hàng năm vừa tạo không gian khoáng đạt cho những thân cây quế khỏe mạnh nhất vươn cao.

Đặc biệt nhất, khi những cánh rừng quế bước vào giai đoạn trưởng thành và đơm hoa kết trái, hạt giống quế lại trở thành mỏ vàng sinh lợi định kỳ cho người nông dân. Hiện nay, hạt quế sau khi thu hái và làm sạch đang được các đơn vị thu mua với mức giá dao động từ một trăm hai mươi nghìn đến một trăm năm mươi nghìn đồng một kilôgam. Vào những mùa thời tiết thuận hòa, cây quế sai quả và các doanh nghiệp sản xuất giống cây lâm nghiệp tìm về tận thôn thu mua, riêng việc trèo cây nhặt hạt quế đã đem về cho gia đình anh Cường nguồn thu tiền mặt từ ba mươi đến ba mươi lăm triệu đồng mỗi năm.

Khoản thu nhập đáng kể và đều đặn từ hạt quế đã thuyết phục anh dứt khoát giữ lại toàn bộ diện tích rừng quế lâu năm để nuôi hạt làm giàu, thay vì chặt hạ lấy gỗ ngắn hạn. Chính nhờ điểm tựa sinh kế vững chắc ấy, đến năm 2024, khi được Nhà nước tiếp sức thêm cây giống và phân bón, gia đình anh Cường đã tự tin đăng ký trồng thêm một phẩy năm hécta quế mới, đến nay diện tích trồng mới đã được hai năm tuổi và đang sinh trưởng vô cùng tươi tốt.

Xã Sông Kôn (TP Đà Nẵng) dự kiến triển khai trồng mới khoảng 50 ha rừng gỗ lớn vào đầu năm 2027, ưu tiên cây giổi và cây dược liệu dưới tán. Ảnh: Nguyễn Linh
Xã Sông Kôn (TP Đà Nẵng) dự kiến triển khai trồng mới khoảng 50 ha rừng gỗ lớn vào đầu năm 2027, ưu tiên cây giổi và cây dược liệu dưới tán. Ảnh: Nguyễn Linh

Quy hoạch đất đai thông minh, tạo điểm tựa sinh kế vững chắc cho người nghèo

Không chỉ dừng lại ở nỗ lực xoay xở của từng cá nhân người nông dân, công tác giảm nghèo tại xã Sông Kôn được nghiệm thu hiệu quả chính là nhờ giải pháp quy hoạch tổ chức không gian đất đai một cách khoa học và mềm dẻo từ cấp chính quyền cơ sở. Thấu hiểu hoàn cảnh nghèo khó của từng hộ dân, địa phương tuyệt đối không áp dụng các mệnh lệnh hành chính cứng nhắc hay cưỡng ép người dân phải chuyển đổi đồng loạt sang trồng rừng gỗ lớn trên toàn bộ diện tích đất canh tác.

Theo ông Alăng Thiên, Trưởng phòng Kinh tế xã Sông Kôn, chính quyền xã đã dày công khảo sát thực địa và đưa ra phương án phân vùng sản xuất rất cụ thể nhằm bảo đảm hài hòa giữa nguồn thu cấp bách và mục tiêu tích lũy lâu dài. Đối với những diện tích đất đồi nằm sâu trong rừng, cách xa đường giao thông và các khu dân cư tập trung, nơi mà việc vận chuyển gỗ keo thô tốn kém quá nhiều tiền thuê nhân công khuân vác, địa phương định hướng ưu tiên dành riêng cho việc trồng các loại cây gỗ lớn bản địa như quế, sao đen và cây giổi.

Chu kỳ sống lâu năm của các loại cây này không bắt buộc người dân phải khai thác, chở gỗ thường xuyên, từ đó hóa giải hoàn toàn bài toán chi phí giao thông cách trở. Ngược lại, đối với những dải đất nằm sát hai bên các trục đường liên thôn, liên xã xe tải có thể vào tận chân ruộng, xã vẫn khuyến khích người dân duy trì trồng cây keo để bảo đảm việc xoay vòng đồng vốn nhanh, tạo nguồn tiền mặt tức thì trang trải cuộc sống trước mắt. Riêng đối với những rẻo đất bãi bồi ven các dòng sông, dòng suối lớn thường xuyên bị xói lở trong mùa lũ, xã định hướng người dân trồng cây măng điền trúc. Loài tre lấy măng này có hệ thống rễ chùm bám sâu giữ chặt đất bờ sông, đồng thời cho thu hoạch măng thương phẩm liên tục trong năm, mở thêm một kênh sinh kế an toàn cho các hộ nghèo sống men theo các triền sông.

Cùng với việc quy hoạch đất đai thông minh, giải pháp vận động tuyên truyền gắn liền với những bài học thực tế từ thiên tai đã tạo nên sự đổi thay toàn diện trong nếp nghĩ của đồng bào vùng cao. Sau những đợt mưa bão tàn phá miền Trung, chính quyền xã đã đưa bà con đi thực tế để họ tự mắt so sánh giữa những quả đồi trồng keo bị gió quật ngã rạp, sạt lở nham nhở với những cánh rừng quế, rừng sao đen rậm rạp vẫn đứng sừng sững, lớp thảm mục dưới tán rừng giữ lại từng giọt nước và giữ chặt từng tấc đất quê hương.

Sự đối lập đó đã giúp bà con nhận ra giá trị to lớn của rừng gỗ lớn trong việc phòng hộ, chống sạt lở và bảo vệ chính ngôi nhà của mình. Từ chỗ chỉ quen thói quen "bóc ngắn cắn dài", chạy theo nguồn lợi tạm bợ sau mỗi mùa keo, người dân Sông Kôn nay đã tự giác nhìn nhận những cánh rừng gỗ lớn kết hợp trồng cây dược liệu chính là tài sản tích lũy vững chãi, là của để dành quý báu cho đời con, đời cháu sau mười đến hai mươi năm.

Sự chuyển mình mạnh mẽ từ nhận thức đến hành động đã củng cố niềm tin cho chính quyền xã Sông Kôn trong lộ trình phát triển kinh tế lâm nghiệp giai đoạn tiếp theo. Bám sát định hướng kế hoạch phát triển năm năm của thành phố Đà Nẵng, vào đầu năm 2027 tới đây, xã Sông Kôn dự kiến sẽ tiếp tục phát động trồng mới thêm khoảng năm mươi hécta rừng gỗ lớn, trong đó đặc biệt ưu tiên lựa chọn cây giổi làm cây trồng chủ lực.

Cây giổi không chỉ là cây gỗ lớn quý hiếm mà hạt giổi còn là đặc sản gia vị đắt giá, kết hợp hoàn hảo với mô hình trồng xen các loại cây dược liệu quý dưới tán rừng. Bằng chuỗi giải pháp căn cơ từ trợ lực cây giống phân bón của Nhà nước, mô hình canh tác đa tầng tán lấy ngắn nuôi dài đến quy hoạch phân vùng linh hoạt, bài toán giảm nghèo ở xã miền núi Sông Kôn đã tìm thấy lời giải thỏa đáng, mở ra tương lai ấm no vững bền cho đồng bào ngay dưới những tán rừng già xanh ngát.

Tin liên quan

VIDEO