Kết luận tại buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngày 25.5, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh một thông điệp mạnh mẽ: Nghiên cứu khoa học cơ bản không phải hoạt động học thuật thuần túy, mà là nền tảng chiến lược của phát triển quốc gia trong thế kỷ XXI. Đầu tư cho khoa học cơ bản là đầu tư cho tương lai lâu dài của dân tộc, cho năng lực tự chủ quốc gia, cho chiều sâu phát triển và cho sức cạnh tranh lâu dài của đất nước.
Phát triển khoa học cơ bản phải phục vụ trực tiếp yêu cầu phát triển nhanh, bền vững đất nước; nâng cao năng lực tự chủ chiến lược; bảo đảm quốc phòng, an ninh; nâng cao năng lực dự báo, quản trị quốc gia và khả năng thích ứng với những biến động lớn của thế giới.
Theo TS Trần Văn Khải - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội (Đoàn Ninh Bình), trong thời gian dài, tư duy về đầu tư cho khoa học cơ bản thường bị đặt sau khoa học ứng dụng, bởi tâm lý muốn thấy kết quả tức thì. Tuy nhiên, kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã định vị lại một cách rõ nét: Khoa học cơ bản chính là gốc rễ của mọi sự phát triển. Nếu không có một nền tảng khoa học cơ bản vững chắc, chúng ta sẽ mãi mãi chỉ là người đi sau, gia công hoặc vay mượn công nghệ từ bên ngoài.
TS Trần Văn Khải cho rằng, một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là hệ thống thể chế quản lý khoa học còn mang nặng tính hành chính hóa, chưa phù hợp với đặc thù của lao động sáng tạo. Kết luận của người đứng đầu Đảng và Nhà nước chỉ rõ yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ thể chế để “giải phóng” sức sáng tạo của đội ngũ trí thức.
Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng nhấn mạnh đến việc đổi mới cơ chế đầu tư. Hiện nay, nguồn lực đầu tư cho khoa học còn phân tán, chưa tạo được cú hích đủ mạnh ở những lĩnh vực mũi nhọn.
Cần thay đổi phương thức phân bổ ngân sách theo hướng tập trung vào các nhóm nghiên cứu mạnh, các chương trình trọng điểm quốc gia có tầm nhìn từ 10-20 năm thay vì các đề tài ngắn hạn, vụn vặt. Bên cạnh ngân sách Nhà nước, cần có cơ chế khuyến khích mạnh mẽ các doanh nghiệp, đặc biệt là các tập đoàn lớn, đầu tư vào nghiên cứu cơ bản thông qua các quỹ phát triển khoa học công nghệ.
Đặc biệt, cơ chế đầu tư mới phải gắn liền với khái niệm “đầu tư cho con người”. Thu nhập, đãi ngộ và điều kiện làm việc cho các nhà khoa học đầu ngành phải đủ sức cạnh tranh để thu hút nhân tài từ khắp nơi trên thế giới về Việt Nam, đồng thời ngăn chặn tình trạng “chảy máu chất xám”.
TS Nguyễn Viết Chức - Phó Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn về Văn hóa - Xã hội (Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam) - cho rằng, muốn phát triển khoa học ứng dụng hay công nghệ hiện đại thì trước hết phải có nền tảng khoa học cơ bản vững chắc. Đặc biệt, cần có cách nhìn hài hòa giữa khoa học cơ bản và khoa học ứng dụng. Người làm khoa học ứng dụng phải nắm chắc nền tảng cơ bản, trong khi những người nghiên cứu khoa học cơ bản cũng cần hiểu mục tiêu ứng dụng để tạo ra giá trị thực tiễn cho xã hội.
“Kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhắc lại những điều rất cơ bản nhưng vô cùng thiết thực. Đây là vấn đề có ý nghĩa đối với cả những người làm khoa học lẫn đội ngũ lãnh đạo, quản lý trong việc quán triệt sâu sắc vai trò của khoa học cơ bản đối với sự phát triển bền vững của đất nước” - TS Nguyễn Viết Chức nhấn mạnh.
