Giữ gìn di sản từ cộng đồng
Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh là một trong những di sản văn hóa đặc sắc, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của người dân Nghệ An và Hà Tĩnh. Từ những câu hát ru, điệu ví phường vải, ví đò đưa đến các làn điệu giặm, di sản đã được trao truyền qua nhiều thế hệ, trở thành biểu tượng văn hóa của vùng đất xứ Nghệ.
Ngày 27.11.2014, dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh chính thức được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là dấu mốc quan trọng, khẳng định giá trị văn hóa đặc sắc của di sản, đồng thời đặt ra trách nhiệm bảo tồn và phát huy trong đời sống cộng đồng.
Hơn một thập kỷ qua, Nghệ An đã triển khai nhiều chương trình, chính sách hỗ trợ nghệ nhân, phát triển câu lạc bộ, tổ chức các liên hoan, hội diễn và hoạt động truyền dạy dân ca tại cơ sở.
Đến tháng 10.2026, toàn tỉnh hiện có 242 câu lạc bộ dân ca được công nhận. Các câu lạc bộ là lực lượng quan trọng trong thực hành, trao truyền và lan tỏa những làn điệu truyền thống.
Thông qua hoạt động sinh hoạt định kỳ, giao lưu và biểu diễn, nhiều câu lạc bộ trở thành điểm hẹn văn hóa của người dân, thu hút sự tham gia của các nghệ nhân, diễn viên quần chúng và những người yêu dân ca.
Đáng chú ý, tỉnh đã ban hành chính sách hỗ trợ các câu lạc bộ bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể theo Nghị quyết số 29/2021/NQ-HĐND. Theo quy định, câu lạc bộ đủ điều kiện được hỗ trợ 30 triệu đồng khi thành lập mới để mua sắm nhạc cụ, đạo cụ và 5 triệu đồng/năm cho hoạt động.
Nghệ nhân Nhân dân được hỗ trợ thêm 1,5 triệu đồng/người/tháng, Nghệ nhân Ưu tú được hỗ trợ 1 triệu đồng/người/tháng. Đây là nguồn động viên để các nghệ nhân tiếp tục cống hiến, truyền dạy và gìn giữ di sản.
Tại xã Hưng Nguyên Nam, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hương vẫn duy trì lớp truyền dạy dân ca miễn phí vào tối thứ Bảy hằng tuần. Tại đây, các học viên được hướng dẫn từ cách lấy hơi, nhả chữ đến kỹ thuật luyến láy, thể hiện những làn điệu ví, giặm truyền thống.
Hơn 10 năm qua, bà Hương cùng các thành viên câu lạc bộ đã sưu tầm 15 tác phẩm dân gian, sáng tác và biên soạn 40 tác phẩm mới. Nhiều học trò trưởng thành từ lớp học đã tham gia các cuộc thi, liên hoan dân ca và đạt thành tích cao.
Một trong những học trò tiêu biểu là Hồ Thị Yến Nhi (sinh năm 2008) từng làm quen với dân ca từ khi mới 3 tuổi. Năm 2026, em lọt vào chung kết và giành giải C cuộc thi Tìm kiếm tài năng dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh.
Không chỉ tại Hưng Nguyên Nam, phong trào bảo tồn dân ca tiếp tục lan tỏa ở nhiều địa phương.
Tháng 9.2026, xã Thuần Trung tổ chức ra mắt câu lạc bộ dân ca ví, giặm, tập hợp những người yêu dân ca tại nhiều xóm trên địa bàn.
Ngày 8.10, xã Kim Liên ra mắt Câu lạc bộ dân ca ví, giặm "Búp Sen Xanh" với 23 thành viên, trong đó có giáo viên, học sinh và nghệ nhân tham gia. Mô hình này góp phần kết nối các thế hệ, đưa dân ca đến gần hơn với học đường.
Đưa dân ca vào đời sống
Bên cạnh hoạt động bảo tồn tại cộng đồng, Nghệ An đang tích cực đổi mới hình thức truyền dạy, quảng bá dân ca ví, giặm, đặc biệt chú trọng thế hệ trẻ.
Năm 2026, cuộc thi "Tìm kiếm tài năng dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh" lần đầu tiên được tổ chức với quy mô bài bản, tạo thêm sân chơi cho những người yêu dân ca.
Cuộc thi thu hút 175 hồ sơ đăng ký từ nhiều địa phương trong cả nước. Qua vòng sơ khảo, ban tổ chức lựa chọn 30 thí sinh, nhóm thí sinh tham gia vòng chung khảo và tiếp tục chọn 12 gương mặt xuất sắc vào chung kết.
Đáng chú ý, các thí sinh được tham gia lớp bồi dưỡng chuyên môn kéo dài 10 ngày tại Trung tâm Nghệ thuật truyền thống tỉnh Nghệ An, trực tiếp học hỏi kỹ thuật biểu diễn từ các nghệ sĩ, nghệ nhân.
Tại đêm chung kết ngày 16.8, hai thí sinh đến từ xã Thuần Trung và xã Kim Liên giành giải A. Trong đó, Khánh Chi (12 tuổi) và Nguyễn Công Anh (15 tuổi) để lại dấu ấn bằng những phần trình diễn đậm chất dân ca xứ Nghệ.
Thành công của cuộc thi cho thấy dân ca ví, giặm vẫn có sức hấp dẫn đối với thế hệ trẻ khi được tổ chức, truyền dạy và quảng bá bằng những hình thức phù hợp.
Tuy nhiên, công tác bảo tồn vẫn gặp không ít khó khăn. Một số câu lạc bộ thiếu kinh phí, địa điểm sinh hoạt và lực lượng kế cận. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, địa bàn hoạt động rộng hơn cũng đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức tổ chức, tập hợp hội viên.
Việc đưa dân ca vào trường học chưa đồng đều, một số giáo viên còn thiếu tài liệu và kỹ năng chuyên môn. Trong khi đó, nhiều nghệ nhân am hiểu các làn điệu cổ đã cao tuổi, đòi hỏi công tác truyền dạy phải được triển khai thường xuyên, có chiều sâu.
Trước thực tế này, Nghệ An đang xây dựng, hoàn thiện Đề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh giai đoạn 2026-2030.
Theo dự thảo được UBND tỉnh cho ý kiến tháng 3.2026, địa phương đặt mục tiêu phấn đấu có khoảng 90% đơn vị hành chính cấp xã, phường ở khu vực đồng bằng và 30% ở khu vực miền núi có thực hành dân ca ví, giặm thành lập câu lạc bộ.
Cùng với đó, tỉnh định hướng phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa gắn với dân ca ví, giặm, kết nối không gian biểu diễn nghệ thuật với những điểm đến như Kim Liên, Cửa Lò và các địa phương giàu truyền thống văn hóa.
Việc thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7.1.2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam tiếp tục tạo cơ sở để Nghệ An xác định văn hóa là nguồn lực quan trọng cho phát triển bền vững.
