Khi người trẻ mở lối mới cho bảo tồn di sản truyền thống

Khi di sản được kể bằng ngôn ngữ mới

Tranh dân gian Đông Hồ là một trong những biểu tượng tiêu biểu của mỹ thuật dân gian Việt Nam. Được tạo nên từ giấy điệp, màu sắc tự nhiên và kỹ thuật khắc gỗ thủ công tinh xảo, tranh Đông Hồ phản ánh sinh hoạt đời thường, tín ngưỡng dân gian, đồng thời gửi gắm những triết lý sống, quan niệm đạo đức và thế giới quan của người Việt xưa.

Tuy nhiên, trong bối cảnh nhịp sống hiện đại ngày càng hối hả, cách công chúng tiếp cận nghệ thuật cũng dần thay đổi. Tranh Đông Hồ vì thế có phần lắng lại trong đời sống đương đại - không phải bởi giá trị mai một, mà bởi các phương thức giới thiệu và lan tỏa truyền thống chưa hoàn toàn theo kịp nhịp cảm thụ của thế hệ hôm nay.

Tháng 12.2025, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Sự kiện này không chỉ là niềm tự hào, mà còn đặt ra một câu hỏi lớn: Làm thế nào để di sản không chỉ được lưu giữ trong bảo tàng, mà tiếp tục “sống” cùng cộng đồng?

Trong bối cảnh đó, “Xiếc họa Đông Hồ” - chặng mở đầu của dự án “Thức cùng di sản” do nhóm sinh viên Khoa Truyền thông và Văn hóa đối ngoại (Học viện Ngoại giao) khởi xướng - ra đời từ chính trăn trở ấy. Thay vì tiếp cận di sản bằng thuyết minh hay trưng bày, dự án lựa chọn nghệ thuật xiếc - một loại hình giàu tính hình thể, thị giác và ít rào cản ngôn ngữ - để kể lại những câu chuyện ẩn chứa trong các bức tranh dân gian.

Vở diễn trung tâm mang tên “Ký ức làng Hồ” kéo dài 90 phút, được cấu trúc thành 3 phần, dẫn dắt khán giả đi qua một hành trình cảm xúc liền mạch. Mở đầu là không gian “Đu Quan họ” giàu chất trữ tình, tái hiện nhịp sống thanh bình của làng quê Bắc Bộ. Tiếp đó, phần giao lưu cùng Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả trở thành điểm lắng quan trọng, nơi lịch sử, kỹ thuật và tinh thần của tranh Đông Hồ được kể bằng những câu chuyện đời thực, mộc mạc nhưng đầy sức nặng.

Cao trào của chương trình là vở sân khấu hóa “Chuyện nhà Tí”, nơi các tích tranh quen thuộc như "Đám cưới chuột", "Hứng dừa", "Vinh quy bái tổ" được chuyển thể bằng ngôn ngữ xiếc. Những động tác nhào lộn, thăng bằng, tung hứng không chỉ phô diễn kỹ thuật, mà trở thành đường nét, nhịp điệu và màu sắc của tranh, giúp khán giả cảm nhận di sản bằng trực giác và cảm xúc, thay vì tiếp nhận một cách lý thuyết.

Người trẻ và năng lực kết nối đa ngành

Điểm đáng chú ý của “Xiếc họa Đông Hồ” không chỉ nằm ở ý tưởng kết hợp 2 loại hình nghệ thuật tưởng chừng xa nhau, mà còn ở năng lực tổ chức, nghiên cứu và điều phối của người trẻ. Dự án được xây dựng nghiêm túc, có quá trình tìm hiểu nội dung di sản, tham vấn nghệ nhân, đồng thời làm việc chặt chẽ với đội ngũ nghệ sĩ xiếc chuyên nghiệp của Liên đoàn Xiếc Việt Nam.

Chia sẻ sau vở diễn, nghệ sĩ Bùi Hải Quân - diễn viên Liên đoàn Xiếc Việt Nam cho biết, quá trình làm việc cùng các bạn sinh viên mang lại cho anh nhiều trải nghiệm mới. “Làm việc với các bạn trẻ giúp tôi học được thêm nhiều cách tiếp cận, tư duy và năng lượng sáng tạo mới. Đây cũng là cơ hội để bản thân được làm mới mình trong lao động nghệ thuật. Tất cả đã cùng nhau nỗ lực và đem đến cho khán giả những giá trị tinh thần tích cực”, anh Quân chia sẻ.

Chứng kiến các tác phẩm truyền thống được “sống” trên sân khấu, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả bày tỏ sự xúc động: “Lần đầu tiên, giá trị văn hóa của tranh Đông Hồ được đưa vào nghệ thuật xiếc. Tôi bất ngờ trước cách các nghệ sĩ và các bạn sinh viên dẫn dắt khán giả đi từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác”.

Không dừng lại ở không gian biểu diễn, “Xiếc Họa Đông Hồ” còn mở rộng trải nghiệm di sản bằng chuỗi hoạt động tiền sự kiện. Trước đó, dự án kết hợp với thương hiệu Foto Flicker, ra mắt khung chụp ảnh “Xiếc họa Đông Hồ” lấy cảm hứng từ các bức tranh tiêu biểu như “Rước rồng”, “Bịt mắt bắt dê”, “Hội đu”... Hoạt động này ước tính tiếp cận khoảng 6 triệu bạn trẻ trong độ tuổi 18 - 25, với hơn 7.000 lượt trải nghiệm trực tiếp và mang khung ảnh về nhà, góp phần giúp di sản truyền thống bước vào đời sống thường ngày một cách tự nhiên.

Song song, dự án còn triển khai chuỗi nội dung trên mạng xã hội, cung cấp thông tin về lịch sử làng tranh, giải mã ý nghĩa các tích tranh bằng các hình thức sáng tạo, ngôn ngữ gần gũi, trực quan, giúp di sản tiếp cận người trẻ mà không giáo điều.

Hướng đi mới cho bảo tồn di sản

Ở góc độ phát huy giá trị văn hóa, “Xiếc họa Đông Hồ” cho thấy một cách tiếp cận phù hợp với bối cảnh đương đại: Thay vì đặt di sản trong không gian tĩnh, dự án chủ động đưa di sản vào dòng chảy đời sống thông qua biểu diễn, trải nghiệm và truyền thông số. Cách làm này không chỉ giúp di sản tiếp cận gần hơn với công chúng trẻ, mà còn góp phần mở rộng không gian tồn tại của di sản trong xã hội hiện đại.

Đồng tình với cách tiếp cận này, anh Phạm Thanh Tùng - Ủy viên Ban Chấp hành Đoàn TNCS Hồ Chí Minh Bộ Ngoại giao - nhận định: “Trong bối cảnh giới trẻ chịu nhiều tác động từ các luồng văn hóa hiện đại, việc xa rời giá trị truyền thống là một khoảng trống cần được lấp đầy. Xiếc họa Đông Hồ cho thấy một hướng đi hiệu quả khi đưa di sản đến gần công chúng trẻ bằng những phương thức mới, giàu cảm xúc và phù hợp với thời đại”.

Chia sẻ về định hướng trong thời gian tới, Trưởng Ban Tổ chức dự án Nguyễn Tất Đạt cho biết: “Thức cùng di sản được xác định là một dự án dài hơi, mang tính thường niên, hướng tới việc làm mới các chất liệu văn hóa truyền thống thông qua sự kết nối giữa nghệ thuật biểu diễn, trải nghiệm trực tiếp và truyền thông số.Từ những kết quả bước đầu, dự án sẽ tiếp tục mở rộng hành trình làm mới các chất liệu văn hóa khác, trên tinh thần tôn trọng giá trị gốc và mạnh dạn thử nghiệm những ngôn ngữ biểu đạt của thời đại”.

Theo Đạt, người trẻ hoàn toàn có khả năng tham gia sâu vào hành trình gìn giữ di sản nếu được trang bị kiến thức, có tinh thần học hỏi và biết đối thoại với truyền thống. “Thức cùng di sản” không đặt tham vọng thay thế hay tái hiện trọn vẹn di sản, mà chọn vai trò mở đường - khơi gợi sự tò mò, để từ đó công chúng tiếp tục tìm hiểu và gắn bó sâu sắc hơn.

Từ thực tiễn của dự án, có thể thấy việc bảo tồn di sản không nhất thiết phải đối lập với sáng tạo, nếu quá trình sáng tạo được đặt trên nền tảng hiểu biết và đối thoại với truyền thống. Khi người trẻ được trao cơ hội, được kết nối với nghệ nhân và nghệ sĩ chuyên nghiệp, họ có thể trở thành cầu nối hiệu quả giữa di sản và công chúng, góp phần tạo ra sức sống mới cho các giá trị văn hóa lâu đời.