Ngôi nhà cổ hơn 200 tuổi bên cạnh di sản thế giới Thành Nhà Hồ. Ảnh: Quách Du
Nằm ở thôn Tây Giai, xã Tây Đô, tỉnh Thanh Hóa, chỉ cách cổng phía Tây Di sản Văn hóa Thế giới Thành Nhà Hồ vài trăm mét, ngôi nhà cổ của gia đình ông Phạm Ngọc Tùng đã tồn tại hơn hai thế kỷ.
Ông Phạm Ngọc Tùng (74 tuổi) - chủ nhân ngôi nhà - cho biết, ông là hậu duệ đời thứ 7 của dòng họ Phạm. Đến nay, gia đình ông vẫn sinh sống trong ngôi nhà được tổ tiên để lại.
Theo những tư liệu được gia đình lưu giữ, ngôi nhà được xây dựng vào năm 1810. Chủ nhân đầu tiên là cụ Bát - cụ tổ của ông Tùng, từng làm quan hàng Bát phẩm dưới triều Nguyễn.
Ông Tùng cho biết, qua lời kể của các thế hệ trước, để dựng ngôi nhà, cụ Bát đã mời những người thợ giỏi về thi công. Công trình được làm chủ yếu bằng gỗ, có chiều rộng 9,8m, dài 21,5m, cao khoảng 5m, gồm 7 gian, trong đó có 3 gian chính và 4 gian phụ. Ba gian giữa hiện được gia đình sử dụng làm nơi thờ cúng tổ tiên và sinh hoạt chung.
Toàn bộ ngôi nhà có 27 cột lớn, nhỏ cùng 3 cửa chính với tổng cộng 12 cánh cửa. Hệ thống vì, kèo, giá chiêng được những người thợ xưa chạm khắc công phu với nhiều họa tiết truyền thống.
Nổi bật trên các cấu kiện gỗ là hình tượng tứ linh gồm long, ly, quy, phụng và tứ quý gồm tùng, trúc, cúc, mai. Những đường nét chạm khắc được bố trí đối hướng, đối xứng nhưng không lặp lại, tạo nên nét riêng cho từng cấu kiện của ngôi nhà.
Theo quan sát, phần lớn hệ thống khung, cột, kèo, cửa của ngôi nhà hiện vẫn được bảo tồn. Trong đó, gỗ xoan được sử dụng khá nhiều nhờ đặc tính nhẹ và ít bị mối mọt.
Kiến trúc nhà gỗ truyền thống cùng cách bố trí các gian, cửa và hệ thống thông gió giúp không gian bên trong khá thoáng vào mùa hè, kín và ấm hơn vào mùa đông.
Trải qua thời gian, một số hạng mục của ngôi nhà từng bị xuống cấp. Tháng 9.2002, Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) phối hợp với Tổ chức Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) thực hiện việc nghiên cứu, bảo tồn và trùng tu công trình trên nguyên tắc giữ tối đa các yếu tố nguyên bản.
Sau quá trình trùng tu, ngôi nhà được UNESCO đánh giá là một trong 10 ngôi nhà cổ dân gian có kiến trúc tiêu biểu của Việt Nam.
Ngoài giá trị về kiến trúc, bên trong ngôi nhà hiện còn lưu giữ nhiều đồ thờ, hoành phi, câu đối cổ. Theo gia đình ông Tùng, một số câu đối có từ thời Nguyễn, góp phần tạo nên không gian cổ kính cho ngôi nhà.
Đại diện Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa cho biết, nhiều năm qua, ngôi nhà của gia đình ông Phạm Ngọc Tùng là một trong những điểm tham quan của người dân và du khách khi đến khu vực Thành Nhà Hồ.
Với vị trí chỉ cách cổng phía Tây Thành Nhà Hồ vài trăm mét, ngôi nhà cũng thường được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước tìm đến để tìm hiểu về kiến trúc nhà ở truyền thống.
Theo ông Tùng, trải qua nhiều thế hệ cùng sinh sống trong căn nhà khiến các thành viên trong gia đình càng ý thức hơn về trách nhiệm gìn giữ những giá trị mà tổ tiên để lại.
