
Phụ nữ bản Mường Và, xã Sốp Cộp tỉnh Sơn La dệt thổ cẩm Lào truyền thống. Ảnh: Nhật Minh
Từ sản xuất nông nghiệp đến liên kết tiêu thụ
Tại Sơn La, nhiều phụ nữ đứng ra thành lập, điều hành hợp tác xã (HTX), liên kết các hộ dân trong sản xuất và tiêu thụ nông sản.
Từ nông nghiệp đến du lịch cộng đồng, các mô hình này góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân.
Một trong những hướng đi được các HTX lựa chọn là xây dựng vùng nguyên liệu, hướng dẫn kỹ thuật và kết nối đầu ra, thay cho phương thức sản xuất nhỏ lẻ, tự tìm thị trường.
Tại xã Mường Bú, HTX Đảo Ngọc do bà Phạm Thị Ảnh làm Giám đốc liên kết với các hộ nông dân cải tạo vườn cây ăn quả, hướng dẫn chăm sóc và áp dụng quy trình sản xuất an toàn.
Đến kỳ thu hoạch, HTX tổ chức thu mua, sơ chế, đóng gói và tiêu thụ nông sản. Hoạt động này còn tạo việc làm thời vụ cho người dân ở các khâu thu hái, phân loại, sơ chế sản phẩm.


Tại xã Phiêng Khoài, HTX Nông sản bản địa Noọng Piêu do chị Bùi Phương Thanh làm Phó Giám đốc tập trung phát triển thương hiệu Mận hậu Ruby Phiêng Khoài.
Thành lập tháng 7.2020, HTX vận động các hộ áp dụng quy trình kỹ thuật, chú trọng chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường.
Đến nay, sản phẩm của HTX đã được giới thiệu tại các hệ thống phân phối như AEON MALL, Homefood, trên các nền tảng thương mại điện tử và từng bước tiếp cận thị trường EU. HTX cũng phối hợp với BIO FARM Việt Nam thử nghiệm sản xuất hữu cơ.
Hiện HTX có 11 thành viên, quản lý 50,5 ha mận, trong đó hơn 36 ha đạt chứng nhận VietGAP và 30,5 ha có mã số vùng trồng.
Các thành viên được phân công phụ trách từng khâu, từ sản xuất, kỹ thuật, kho bãi đến đóng gói, kinh doanh và phân phối, tạo sự liên kết trong quá trình đưa sản phẩm ra thị trường.
Với hướng phát triển sản phẩm gắn với xây dựng thương hiệu, HTX Nông sản bản địa Noọng Piêu từng đạt giải Ba tại Cuộc thi Khởi nghiệp nông nghiệp đổi mới sáng tạo lần thứ 8 do Trung tâm Nghiên cứu kinh doanh và hỗ trợ doanh nghiệp tổ chức.
Tạo việc làm từ những mô hình do phụ nữ điều hành
Bên cạnh sản xuất nông nghiệp, phụ nữ Sơn La còn phát triển các mô hình dịch vụ, du lịch cộng đồng, tạo việc làm tại chỗ và mở rộng nguồn thu cho người dân.
Tại phường Mộc Sơn, chị Nguyễn Thị Hồng Hảo, Giám đốc HTX Noọng Ơi, bắt đầu làm du lịch từ năm 2014 bằng việc cải tạo nhà sàn gia đình thành cơ sở lưu trú. Từ mô hình ban đầu, chị kết nối với các hộ trong bản để mở rộng dịch vụ homestay.
Hiện chị trực tiếp quản lý các homestay, với sức chứa khoảng 80 khách và doanh thu bình quân khoảng 250 triệu đồng/tháng. Đầu năm 2024, chị vận động các hộ kinh doanh lưu trú liên kết, thành lập HTX Noọng Ơi.
HTX hiện có 4 nhà homestay, sức chứa khoảng 150 khách, tạo việc làm thường xuyên cho 5 lao động và thêm việc làm thời vụ khi lượng khách tăng.
Các hộ có điều kiện phối hợp đón khách, chia sẻ kinh nghiệm, tổ chức dịch vụ và phục vụ những đoàn đông người. Hoạt động này còn tạo việc làm ở các khâu chuẩn bị thực phẩm, vệ sinh, đón tiếp và tổ chức trải nghiệm.
Không chỉ trong du lịch, việc liên kết sản xuất cũng giúp phụ nữ vùng cao từng bước nâng cao giá trị nông sản. Tại xã Mường Chanh, HTX AraTay Coffee là một trong những mô hình như vậy.
Thành lập năm 2020 với 14 hộ dân, thành viên chủ yếu là phụ nữ dân tộc Thái, HTX hướng dẫn các hộ thay đổi cách chăm sóc, thu hái, sơ chế và chế biến cà phê chất lượng cao.


Bà Cầm Thị Mòn, Giám đốc HTX, cho biết việc chuyển từ thu hái đại trà sang lựa chọn quả chín, kiểm soát quy trình sơ chế đòi hỏi thời gian và sự kiên trì. Cùng với thay đổi kỹ thuật, HTX phải tìm kiếm khách hàng sẵn sàng trả giá tương xứng với chất lượng sản phẩm.
Trong quá trình sản xuất, các hộ được hướng dẫn chăm sóc đất, cây cà phê, nguồn nước, sử dụng phân bón phù hợp và duy trì cây che bóng.
Theo ghi nhận của tổ chức CARE, sau khoảng 5 năm triển khai mô hình, cà phê AraTay có thể bán với giá cao gấp đôi cà phê thông thường; có vụ được khách hàng đặt mua hết từ đầu vụ. HTX hiện có khoảng 70 ha vùng nguyên liệu, liên kết với khoảng 300 hộ vệ tinh sản xuất theo hướng hữu cơ.
Để bảo đảm chất lượng đầu vào, HTX lựa chọn quả chín đỏ, kiểm tra độ đường, loại bỏ quả xanh và tạp chất trong khâu thu mua. Nguyên liệu đạt yêu cầu được trả cao hơn khoảng 5.000 đồng/kg so với giá thu mua thông thường. Cách làm này khuyến khích người dân nâng cao chất lượng sản phẩm, đồng thời giúp HTX kiểm soát nguyên liệu.
Cùng với cải tiến quy trình sản xuất, các thành viên còn được hỗ trợ tiếp cận thiết bị phục vụ chăm sóc cà phê.
Cuối tháng 9.2026, thông qua Dự án MekongElevate, tổ chức CARE trao tặng cho nhóm 5 hộ phụ nữ dân tộc Thái tại xã Mường Chanh máy bay nông nghiệp DJI T70, trị giá hơn 200 triệu đồng. Nhóm do chị Lò Thị Thủy làm trưởng nhóm, có tổng diện tích cà phê khoảng 10 ha.
Sau khi hoàn tất thủ tục cấp phép vào đầu tháng 10.2026, thiết bị được đưa vào sử dụng. Trước đây, các hộ chủ yếu phun thuốc thủ công, mất nhiều thời gian và công sức. Nay, nhóm có thể chủ động chăm sóc diện tích cà phê của gia đình, đồng thời nhận phun thuê cho các hộ khác.


Theo thông tin từ mô hình, thiết bị giúp giảm 20 - 30% lượng thuốc sử dụng, tiết kiệm 30 - 40% lượng nước và giảm khoảng 600.000 - 700.000 đồng chi phí nhân công mỗi ha. Tốc độ phun cũng nhanh hơn 10-15 lần so với phương pháp thủ công, tùy điều kiện địa hình và vận hành.
Mở rộng cơ hội kinh tế cho phụ nữ vùng khó khăn
Từ các mô hình sản xuất, kinh doanh và dịch vụ trên, có thể thấy vai trò ngày càng rõ nét của phụ nữ trong phát triển kinh tế tập thể.
Toàn tỉnh Sơn La hiện có trên 200 HTX do phụ nữ làm chủ, hoạt động trong nhiều lĩnh vực như trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản, dược liệu, thương mại, dịch vụ, du lịch và tiểu thủ công nghiệp.
Không chỉ trực tiếp quản lý, điều hành, các phụ nữ làm chủ HTX còn vận động người dân liên kết sản xuất, xây dựng vùng nguyên liệu và tìm kiếm đầu ra. Qua đó, các mô hình góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập cho thành viên và lao động địa phương.
Tại vùng cao, biên giới, nơi cơ hội việc làm ngoài nông nghiệp còn hạn chế, HTX tạo thêm công việc thường xuyên và thời vụ trong các khâu thu hái, sơ chế, đóng gói nông sản, phục vụ du lịch và dịch vụ. Người dân nhờ đó có thêm nguồn thu, từng bước đa dạng hóa sinh kế.
Để hỗ trợ phụ nữ phát triển kinh tế tập thể, Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Sơn La triển khai tiểu dự án “Thúc đẩy kinh doanh và lãnh đạo cho doanh nhân nữ tại Sơn La” thuộc Dự án GREAT 2 Sơn La.
Chương trình đã khảo sát 58 HTX, tổ hợp tác và hộ kinh doanh, lựa chọn 38 đơn vị tham gia khóa I; đồng thời tiếp tục khảo sát 43 HTX trong khóa II.
Các đơn vị được tập huấn về quản trị, tổ chức sản xuất, kết nối tiêu thụ, bán hàng trên nền tảng số và tiếp cận nguồn vốn. Chương trình cũng hỗ trợ thành lập 7 HTX có phụ nữ tham gia quản lý.
Bên cạnh đó, thực hiện Đề án “Hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp”, các cấp Hội trong tỉnh đã hỗ trợ 532 phụ nữ khởi sự kinh doanh; trên 150.000 lượt hội viên được phổ biến kiến thức về khởi nghiệp, phát triển kinh tế.


Bà Lò Thị Thúy Hà, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Sơn La, nhận xét các HTX do phụ nữ làm chủ đang phát huy hiệu quả trong sản xuất, kinh doanh, góp phần nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống hội viên.
Nhiều mô hình còn mở rộng liên kết với các hộ dân, tạo việc làm cho phụ nữ vùng cao, biên giới, đóng góp vào phát triển kinh tế và bảo đảm an sinh xã hội.
Để duy trì hiệu quả, các HTX cần tiếp tục nâng cao năng lực quản lý, củng cố liên kết với hộ dân, kiểm soát chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường. Với du lịch cộng đồng, việc nâng cao chất lượng dịch vụ và phối hợp giữa các hộ cũng là yếu tố quan trọng.
Các mô hình HTX do phụ nữ làm chủ không chỉ nâng cao thu nhập cho thành viên mà còn tạo việc làm, góp phần phát triển kinh tế cộng đồng.


