Quản lý thực phẩm từ gốc, xuyên suốt chuỗi cung ứng

Người tiêu dùng vẫn mua thực phẩm bằng... niềm tin

Chiều tan tầm, chị Bùi Hương Giang (phường Tây Mỗ, Hà Nội) đặt mua rau, thịt, hoa quả qua nhóm cư dân. Người bán chỉ giới thiệu “rau sạch ở quê”, “lợn quê gửi lên trong ngày” nhưng không có tem truy xuất hay giấy tờ chứng minh nguồn gốc. Chị vẫn mua vì cho rằng, thực phẩm ở chợ dân sinh cũng hiếm khi có thông tin xuất xứ.

Khảo sát tại nhiều chợ truyền thống ở Hà Nội cho thấy tiểu thương thường chỉ giới thiệu về các mặt hàng chung chung như “hàng Đà Lạt”, “gà quê”, “rau sạch” nhưng không có căn cứ chứng minh.

Tại siêu thị, dù nhiều sản phẩm có mã QR truy xuất nguồn gốc, không phải ai cũng kiểm tra. Nhiều mã chỉ cung cấp thông tin cơ bản về doanh nghiệp hoặc nơi sản xuất, chưa thể hiện đầy đủ quá trình nuôi trồng, vận chuyển và phân phối, khiến người mua khó đánh giá độ an toàn.

Giá rẻ, tiện lợi, khiến thức ăn đường phố vẫn hút khách. Tại cổng Công viên Cầu Giấy (Hà Nội), các quầy bán xiên que, mì trộn, trà sữa giá 3.000-10.000 đồng luôn đông học sinh, sinh viên. Nhiều thực phẩm, nước sốt không nhãn mác, được bày bán ngoài vỉa hè trong điều kiện vệ sinh hạn chế. Người bán và khách hàng thường không rõ nguồn gốc, miễn là “ngon, rẻ”.

Tháng 6, vụ ngộ độc sau khi ăn bánh mì tại phường Đạo Thạnh (Đồng Tháp) khiến 232 người nhập viện. Kết quả xét nghiệm cho thấy nhiều mẫu bệnh phẩm dương tính với vi khuẩn Salmonella, tác nhân phổ biến gây ngộ độc thực phẩm.

Đây không phải trường hợp cá biệt. Thực phẩm không rõ nguồn gốc, hàng giả, hàng kém chất lượng vẫn xuất hiện từ chợ truyền thống, cửa hàng nhỏ lẻ đến sàn thương mại điện tử và mạng xã hội, khiến người tiêu dùng khó xác định xuất xứ sản phẩm.

Thực phẩm bẩn còn “đất sống” vì chuỗi cung ứng thiếu minh bạch

Theo Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), trong 6 tháng đầu năm 2026, ngành y tế đã thành lập hơn 5.000 đoàn kiểm tra, kiểm tra 118.009 cơ sở và phát hiện 5.695 cơ sở vi phạm. Trong đó, hơn 3.500 cơ sở bị xử phạt với tổng số tiền trên 20,2 tỉ đồng.

Cùng thời gian, Bộ Nông nghiệp và Môi trường xử phạt 360 cơ sở vi phạm trong lĩnh vực nông, lâm, thủy sản; Bộ Công Thương xử lý 1.832 vụ việc và phối hợp gỡ bỏ hơn 14.000 gian hàng cùng gần 3.800 sản phẩm thực phẩm giả, kém chất lượng trên các sàn thương mại điện tử. Bộ Công an cũng phát hiện 4.688 vụ vi phạm, khởi tố 95 vụ án với 192 bị can liên quan đến an toàn thực phẩm.

Hiện nay, công tác quản lý vẫn chủ yếu dựa vào lấy mẫu kiểm nghiệm hoặc kiểm tra sau khi có dấu hiệu vi phạm. Điều này đồng nghĩa với việc nhiều sản phẩm đã được tiêu thụ trước khi cơ quan chức năng phát hiện rủi ro. Trong không ít trường hợp, dù sản phẩm bị thu hồi, hậu quả đối với sức khỏe người tiêu dùng đã xảy ra.

Sau hơn 15 năm, Luật An toàn thực phẩm năm 2010 đã bộc lộ nhiều bất cập trước sự phát triển của thương mại điện tử, kinh doanh trực tuyến và chuỗi cung ứng phức tạp. Bộ Y tế đang đề xuất sửa đổi toàn diện Luật An toàn thực phẩm theo chuỗi, tăng hậu kiểm, truy xuất nguồn gốc và siết trách nhiệm sàn thương mại điện tử.

Việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm vì thế được kỳ vọng không chỉ tăng chế tài xử lý mà còn xây dựng phương thức quản lý mới, trong đó toàn bộ chuỗi cung ứng được giám sát và truy xuất minh bạch.

Phòng ngừa từ gốc

TS Chu Quốc Thịnh - Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) - cho biết, mục tiêu của lần sửa đổi là chuyển từ xử lý vi phạm sang phòng ngừa nguy cơ từ gốc, bảo vệ sức khỏe người dân và tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh thực phẩm an toàn.

Quản lý toàn bộ chuỗi cung ứng

Một trong những thay đổi lớn nhất của dự thảo là chuyển từ quản lý từng khâu riêng lẻ sang kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm, từ sản xuất ban đầu, trồng trọt, chăn nuôi, thu hoạch, giết mổ, chế biến, vận chuyển, lưu thông đến khi sản phẩm đến tay người tiêu dùng.

Nhiều nhóm cơ sở sản xuất sẽ phải áp dụng các hệ thống quản lý an toàn thực phẩm tiên tiến như thực hành sản xuất tốt (GMP) hoặc Hệ thống phân tích mối nguy và điểm kiểm soát tới hạn (HACCP) hoặc Hệ thống quản lý an toàn thực phẩm ISO 22000 hoặc các tiêu chuẩn quốc tế tương đương. Riêng cơ sở sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khỏe vẫn bắt buộc đáp ứng tiêu chuẩn GMP.

Các cơ sở đã áp dụng đầy đủ hệ thống quản lý quốc tế có thể được xem xét miễn giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm, qua đó giảm thủ tục hành chính nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát chất lượng.

Chuyển mạnh sang hậu kiểm

Dự thảo đề xuất quản lý thực phẩm theo mức độ rủi ro. Nhóm nguy cơ cao vẫn phải đăng ký bản công bố trước khi lưu hành, còn thực phẩm thông thường chỉ cần công bố tiêu chuẩn và chịu hậu kiểm.

Thực phẩm nhập khẩu tiếp tục được kiểm tra theo ba mức: Chặt, thông thường và giảm. Doanh nghiệp đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế sẽ được áp dụng cơ chế thuận lợi hơn.

Siết trách nhiệm sàn thương mại điện tử

Theo đề xuất, các nền tảng phải kiểm soát hồ sơ công bố sản phẩm, nội dung quảng cáo trước khi cho phép kinh doanh. Nếu buông lỏng quản lý dẫn đến vi phạm an toàn thực phẩm hoặc gây thiệt hại cho người tiêu dùng, sàn thương mại điện tử có thể phải chịu trách nhiệm liên đới.

Xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia

Một điểm mới đáng chú ý là đề xuất xây dựng hệ thống dữ liệu quốc gia về an toàn thực phẩm thống nhất trên phạm vi cả nước.

Hệ thống sẽ lưu trữ thông tin về cơ sở sản xuất, sản phẩm, kết quả kiểm nghiệm, lịch sử thanh tra, cảnh báo vi phạm và truy xuất nguồn gốc; đồng thời kết nối với các bộ, ngành để phục vụ quản lý, thanh tra và xử lý sự cố.

Dự thảo cũng định hướng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), mã QR, mã vạch và nhãn điện tử nhằm nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc, cảnh báo sớm nguy cơ mất an toàn thực phẩm.

Tăng quản lý thức ăn đường phố

Dự thảo bổ sung nhiều quy định mới, theo đó các cơ sở kinh doanh sẽ phải lưu giữ hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc nguyên liệu, lưu mẫu thực phẩm, cập nhật kiến thức chuyên môn và xây dựng phương án xử lý sự cố.

UBND cấp xã được giao thêm nhiệm vụ lập danh sách cơ sở kinh doanh thực phẩm, tăng cường thanh tra, kiểm tra, tiếp nhận phản ánh của người dân, xử lý các vụ ngộ độc và cập nhật dữ liệu vi phạm lên hệ thống thông tin quốc gia.

Việc tăng cường vai trò của chính quyền cơ sở sẽ giúp phát hiện sớm nguy cơ, xử lý nhanh các vụ việc ngay từ địa bàn.

Dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) dự kiến được trình Quốc hội xem xét vào cuối năm nay. Nếu được thông qua, luật sẽ tạo bước chuyển lớn trong quản lý an toàn thực phẩm theo hướng kiểm soát rủi ro ngay từ nguồn, tăng cường truy xuất nguồn gốc, siết chặt thực phẩm bẩn, thực phẩm giả và bảo vệ tốt hơn sức khỏe người tiêu dùng.